آلودگی هوا و آب؛ دودش به چشم مردم، سودش به جیب کیست؟

زندگی سالم فقط به دسترسی به پزشک، دارو و امکانات درمانی وابسته نیست. کیفیت محیطی که در آن زندگی می‌کنیم نیز بر سلامت جسم و روان، امید به زندگی و کیفیت زندگی ما اثر می‌گذارد. آب آشامیدنی سالم و هوای پاک از ابتدایی‌ترین نیازهای انسان‌اند؛ بااین‌حال، دسترسی به این دو منبع حیاتی در همه جوامع و برای همه گروه‌های اجتماعی یکسان نیست. آلودگی آب، کمبود منابع آبی، آلودگی هوا و نابرابری در توزیع امکانات زیست‌محیطی می‌توانند سلامت و رفاه گروه‌های بزرگی از مردم را تهدید کنند. به همین دلیل، دسترسی به آب سالم و هوای پاک در ادبیات رفاه اجتماعی فقط یک مسئله زیست‌محیطی نیست، بلکه بخشی از برخورداری از زندگی شایسته و عادلانه به شمار می‌رود.

دسترسی به آب سالم و هوای پاک یعنی چه؟

دسترسی به آب سالم به این معناست که افراد بتوانند به آب آشامیدنی کافی، قابل‌اعتماد، بهداشتی و مقرون‌به‌صرفه دسترسی داشته باشند. سالم‌بودن آب تنها به شفافیت، بی‌بو بودن یا قابل‌استفاده بودن آن از نظر ظاهری محدود نیست؛ آب آشامیدنی باید از آلودگی‌های میکروبی و مواد شیمیایی زیان‌آور در امان باشد و کیفیت آن به‌طور مستمر کنترل شود.

در کنار کیفیت، دسترسی پایدار نیز اهمیت دارد. آب باید در محل زندگی افراد و در زمان مورد نیاز در دسترس باشد. وجود شبکه لوله‌کشی به‌تنهایی تضمین نمی‌کند که خانوارها همواره به آب سالم و کافی دسترسی دارند؛ قطعی‌های مکرر، افت فشار، آلودگی منابع و هزینه بالای تأمین آب می‌توانند دسترسی واقعی را محدود کنند.

هوای پاک نیز به هوایی گفته می‌شود که میزان آلاینده‌های موجود در آن در سطحی باشد که سلامت انسان را به‌طور ناموجه به خطر نیندازد. ذرات معلق، از جمله ذرات بسیار ریز PM2.5، و گازهایی مانند دی‌اکسید نیتروژن، ازن و دی‌اکسید گوگرد از آلاینده‌های مهم هوا هستند. این آلاینده‌ها می‌توانند از منابعی مانند خودروها، صنایع، نیروگاه‌ها، سوخت‌های آلاینده و فعالیت‌های ساختمانی وارد محیط شوند. بنابراین، برخورداری از آب سالم و هوای پاک تنها به وجود منابع طبیعی یا زیرساخت‌های تأمین آب و کنترل آلودگی وابسته نیست؛ کیفیت، تداوم، دسترس‌پذیری و توان اقتصادی مردم برای بهره‌مندی از این منابع نیز اهمیت دارد.

آب سالم و هوای پاک چه تأثیری بر سلامت و کیفیت زندگی دارند؟

آب سالم برای آشامیدن، پخت‌وپز، رعایت بهداشت فردی و پیشگیری از بیماری‌های عفونی ضروری است. مصرف آب آلوده می‌تواند موجب ابتلا به بیماری‌هایی مانند اسهال و برخی عفونت‌های گوارشی شود. آلودگی شیمیایی آب نیز در صورت مواجهه طولانی‌مدت ممکن است به سلامت اندام‌های مختلف بدن آسیب برساند. دسترسی مطمئن به آب سالم همچنین از فشار روزمره بر خانوارها می‌کاهد و به‌ویژه برای کودکان، سالمندان و افراد دارای بیماری‌های زمینه‌ای اهمیت دارد.

کیفیت هوا نیز مستقیماً با سلامت عمومی ارتباط دارد. مواجهه با آلودگی هوا می‌تواند احتمال ابتلا یا تشدید بیماری‌های قلبی و عروقی، بیماری‌های تنفسی، سکته مغزی و سرطان ریه را افزایش دهد. کودکان، سالمندان، زنان باردار و افراد مبتلا به بیماری‌های مزمن از گروه‌هایی هستند که ممکن است آسیب بیشتری از آلودگی هوا ببینند.

پیامدهای این وضعیت به بیماری و هزینه درمان محدود نمی‌شود. آلودگی هوا می‌تواند حضور کودکان در مدرسه، فعالیت بدنی، رفت‌وآمد روزانه و امکان استفاده از فضاهای عمومی را مختل کند. کمبود آب سالم نیز ممکن است زمان و هزینه بیشتری به خانوارها تحمیل کند و بر بهداشت، تغذیه و فعالیت‌های اقتصادی آنان اثر بگذارد.

در نتیجه، آب سالم و هوای پاک از عوامل مؤثر بر توانایی افراد برای زندگی، کار، تحصیل و مشارکت اجتماعی‌اند و نبود آن‌ها می‌تواند کیفیت زندگی را در ابعاد مختلف کاهش دهد.

آب سالم و هوای پاک چه جایگاهی در رفاه اجتماعی دارند؟

رفاه اجتماعی مفهومی گسترده‌تر از درآمد و برخورداری از خدمات درمانی و حمایتی است. این مفهوم شرایطی را در بر می‌گیرد که افراد بتوانند از سلامت، امنیت، فرصت‌های برابر و کیفیت زندگی مناسب برخوردار باشند. محیط زیست سالم یکی از این شرایط بنیادی است؛ زیرا بدون آب سالم و هوای قابل‌تنفس، بسیاری از دستاوردهای حوزه سلامت، آموزش و حمایت اجتماعی نیز با محدودیت روبه‌رو می‌شوند.

در ادبیات رفاه اجتماعی، دسترسی به منابع حیاتی و محیط زندگی سالم با مفهوم عدالت اجتماعی پیوند دارد. عدالت در این حوزه به معنای آن است که محل زندگی، درآمد، موقعیت اجتماعی یا شرایط اقتصادی افراد نباید تعیین کند چه کسانی ناچار به مصرف آب ناسالم یا تنفس هوای آلوده باشند.

برای مثال، خانوارهای کم‌درآمد ممکن است امکان جابه‌جایی به مناطق دارای هوای پاک‌تر، خرید تجهیزات تصفیه آب یا پرداخت هزینه‌های اضافی برای تأمین آب سالم را نداشته باشند. در چنین شرایطی، آلودگی محیطی فقط یک مسئله طبیعی نیست، بلکه به عاملی برای تشدید نابرابری اجتماعی تبدیل می‌شود.

از این منظر، مسئولیت تأمین آب سالم و کنترل آلودگی هوا را نمی‌توان صرفاً بر دوش افراد گذاشت. سیاست‌گذاری عمومی، نظارت بر صنایع، مدیریت منابع آب، توسعه حمل‌ونقل عمومی، کنترل آلاینده‌ها و توزیع عادلانه زیرساخت‌ها از مسئولیت‌های مهم دولت‌ها و نهادهای عمومی در این زمینه است.

آب سالم و هوای پاک در اسناد و سیاست‌های جهانی

حق دسترسی به آب آشامیدنی سالم و بهداشت در سال ۲۰۱۰ به‌صراحت از سوی مجمع عمومی سازمان ملل متحد به‌عنوان یکی از حقوق بشر به رسمیت شناخته شد. این حق بر دسترسی کافی، ایمن، قابل‌قبول، فیزیکی و مقرون‌به‌صرفه به آب برای مصارف شخصی و خانگی تأکید دارد.

در حوزه محیط زیست نیز مجمع عمومی سازمان ملل متحد در سال ۲۰۲۲ با تصویب قطعنامه‌ای، حق برخورداری از محیط زیست پاک، سالم و پایدار را به‌عنوان یک حق بشری به رسمیت شناخت. این تصمیم نشان‌دهنده پیوند فزاینده میان حقوق بشر، سلامت عمومی و حفاظت از محیط زیست است.

در دستورکار توسعه پایدار سازمان ملل متحد نیز این موضوع جایگاه مشخصی دارد. هدف ششم توسعه پایدار بر تضمین دسترسی همگانی به آب و بهداشت و مدیریت پایدار منابع آب تأکید می‌کند. هدف یازدهم نیز به کاهش آثار زیست‌محیطی شهرها، از جمله آلودگی هوا، می‌پردازد. این اهداف نشان می‌دهند که تأمین آب سالم و بهبود کیفیت هوا بخشی از برنامه گسترده‌تر ارتقای رفاه و توسعه انسانی است.

وضعیت دسترسی به آب سالم و هوای پاک در جهان

با وجود پیشرفت‌های زیرساختی و بهداشتی در دهه‌های اخیر، دسترسی به آب آشامیدنی سالم همچنان در بسیاری از نقاط جهان با محدودیت روبه‌روست. بر اساس گزارش مشترک سازمان جهانی بهداشت و یونیسف درباره آب، بهداشت و نظافت خانوارها، در سال ۲۰۲۴ حدود ۲٫۱ میلیارد نفر در جهان به خدمات آب آشامیدنی با مدیریت ایمن دسترسی نداشتند. منظور از این خدمات، دسترسی به منبع آب بهبودیافته در محل زندگی، برخورداری از آب در زمان نیاز و عاری‌بودن آن از آلودگی است.

در حوزه هوا نیز وضعیت نگران‌کننده است. سازمان جهانی بهداشت اعلام کرده است که تقریباً ۹۹ درصد جمعیت جهان در مناطقی زندگی می‌کنند که سطح آلودگی هوا از حدود توصیه‌شده این سازمان فراتر می‌رود. برآورد این سازمان نشان می‌دهد آلودگی هوای محیط بیرون در سال ۲۰۱۹ با حدود ۴٫۲ میلیون مرگ زودرس در جهان ارتباط داشته است. این آمار نشان می‌دهد که آلودگی هوا یکی از مهم‌ترین مخاطرات محیطی برای سلامت عمومی است. این نابرابری‌ها فقط میان کشورهای ثروتمند و کم‌درآمد دیده نمی‌شوند؛ درون یک کشور نیز ممکن است ساکنان مناطق روستایی، حاشیه شهرها و محله‌های کم‌برخوردار با محدودیت بیشتری در دسترسی به آب سالم و محیط کم‌آلاینده روبه‌رو باشند.

وضعیت آب سالم و هوای پاک در ایران

در ایران، گسترش شبکه‌های آبرسانی و زیرساخت‌های تأمین آب در دهه‌های گذشته، دسترسی بخش بزرگی از جمعیت را به آب آشامیدنی بهبود داده است. بر اساس داده‌های سازمان جهانی بهداشت و برنامه مشترک پایش آب و بهداشت سازمان جهانی بهداشت و یونیسف، در سال ۲۰۲۴ حدود ۹۴ درصد جمعیت ایران به خدمات آب آشامیدنی با مدیریت ایمن دسترسی داشتند. این شاخص نشان می‌دهد آب از منبعی بهداشتی تأمین می‌شود، در محل زندگی در دسترس است و هنگام مصرف با آلودگی همراه نیست.

بااین‌حال، این آمار به معنای حل‌شدن همه مشکلات دسترسی به آب در کشور نیست. خشکسالی، کاهش منابع آب زیرزمینی، آلودگی برخی منابع، فرسودگی شبکه‌های آبرسانی و قطعی یا محدودیت آب‌رسانی در بعضی مناطق همچنان از چالش‌های مهم‌اند. به همین دلیل، باید میان برخورداری از شبکه آب‌رسانی و دسترسی مستمر به آب سالم و کافی تفاوت گذاشت.

در زمینه کیفیت هوا نیز بسیاری از شهرهای ایران با آلودگی ناشی از خودروها، فعالیت صنایع و نیروگاه‌ها و مصرف سوخت‌های آلاینده روبه‌رو هستند. در برخی مناطق نیز گردوغبار، به‌ویژه در فصل‌های گرم سال، کیفیت هوا را کاهش می‌دهد. بر اساس داده‌های سازمان جهانی بهداشت در سال ۲۰۱۹، میزان آلودگی هوا در شهرهای ایران بیش از شش برابر حدی بود که این سازمان برای حفاظت از سلامت مردم توصیه می‌کرد. این آلودگی عمدتاً از ذرات ریزی تشکیل می‌شود که با چشم دیده نمی‌شوند، در هوا معلق می‌مانند و با تنفس وارد دستگاه تنفسی می‌شوند.

البته این آمار به سال ۲۰۱۹ مربوط است و نباید آن را تصویری دقیق از وضعیت کنونی همه شهرهای ایران دانست. میزان و منشأ آلودگی در شهرهای مختلف یکسان نیست؛ برای مثال، در برخی کلان‌شهرها تردد خودروها و فعالیت صنایع سهم مهمی در آلودگی دارند و در مناطق دیگر، گردوغبار از عوامل اصلی کاهش کیفیت هواست. 

از منظر رفاه اجتماعی، مسئله فقط این نیست که چه میزان آب سالم در کشور تأمین می‌شود یا میانگین آلودگی هوا چقدر است؛ بلکه باید دید کدام مناطق و گروه‌های جمعیتی بیشتر با کمبود آب یا هوای آلوده مواجه‌اند و چه کسانی توانایی کمتری برای مقابله با پیامدهای این مشکلات دارند. خانوارهای کم‌درآمد، ساکنان مناطق محروم و افرادی که به دلیل شرایط شغلی ناچارند مدت زیادی در فضای باز کار کنند، ممکن است آسیب بیشتری ببینند. بنابراین، دسترسی عادلانه به آب سالم و هوای پاک یکی از معیارهای مهم سنجش رفاه اجتماعی در ایران است.

چگونه می‌توان دسترسی به آب سالم و هوای پاک را بهبود داد؟

بهبود دسترسی به آب سالم و هوای پاک به مجموعه‌ای از سیاست‌های هماهنگ نیاز دارد. در حوزه آب، حفاظت از منابع سطحی و زیرزمینی، جلوگیری از ورود آلاینده‌های صنعتی و کشاورزی به منابع آب، توسعه تصفیه‌خانه‌ها، کاهش هدررفت شبکه‌های توزیع و نظارت مستمر بر کیفیت آب آشامیدنی اهمیت دارد. مدیریت پایدار منابع آب نیز باید به گونه‌ای باشد که نیازهای نسل حاضر بدون از بین بردن امکان دسترسی نسل‌های آینده تأمین شود. در حوزه هوا، توسعه حمل‌ونقل عمومی، کاهش وابستگی به خودروهای شخصی، بهبود کیفیت سوخت، کنترل آلایندگی صنایع و نیروگاه‌ها، گسترش انرژی‌های پاک و افزایش نظارت بر منابع آلاینده از اقدامات ضروری‌اند. برنامه‌ریزی شهری نیز باید به کاهش مواجهه گروه‌های آسیب‌پذیر با آلودگی و دسترسی برابر به فضاهای سبز و عمومی توجه کند.

در هر دو حوزه، شفافیت اطلاعات و مشارکت عمومی اهمیت دارد. مردم باید بتوانند به اطلاعات قابل‌فهم درباره کیفیت آب آشامیدنی و وضعیت آلودگی هوا دسترسی داشته باشند و در تصمیم‌گیری‌های مربوط به محیط زندگی خود مشارکت کنند.