تهران حدود یک میلیون و ۳۰۰ هزار سالمند دارد و براساس آماری که حمید صاحب، مدیرکل سلامت شهرداری تهران، در مهر ۱۴۰۵ اعلام کرد این آمار نشان می‌دهد بیش از ۱۳ درصد جمعیت پایتخت را سالمندان تشکیل می‌دهند؛ در مجموع در هر محله این شهر به‌طور متوسط حدود چهار هزار و ۵۰۰ سالمند زندگی می‌کنند و به گفته او حدود ۱۵ درصد سالمندان محله‌ها تنها هستند.
در چنین شرایطی شهرداری تهران طی سال‌های اخیر بر گسترش برنامه‌های نشاط سالمندی تمرکز کرده است. آمارهای اعلام‌شده از سوی اداره کل سلامت شهرداری نشان می‌دهد که تعداد شرکت‌کنندگان رقابت‌های نشاط سالمندی از ۱۴ هزار نفر در دوره چهارم به ۷۰ هزار نفر در دوره پنجم افزایش یافته است؛ این آمار نشان می‌د هد مشارکت اعلام‌شده در فاصله یک دوره، پنج برابر شده و در ششمین دوره نیز جذب ۱۳۰ هزار سالمند هدف‌گذاری شده است، اما تعداد شرکت‌کنندگان به‌تنهایی نشان نمی‌دهد که چه سهمی از جمعیت سالمند شهر امکان حضور در این برنامه‌ها را داشته‌اند و چه کسانی به دلیل مشکلات مالی یا جسمانی و دشواری دسترسی از شرکت در آنها بازمانده‌اند.
پژوهش «واکاوی تجربه زیسته سالمندان در پنجمین دوره رقابت‌های نشاط سالمندی گنجینه پویا» که در تابستان ۱۴۰۵ از سوی مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهر تهران منتشر شده بخشی از این مشکلات را ثبت کرده است. محسن مسعودیان مجری پژوهش با استفاده از مصاحبه‌های عمیق و نیمه‌ساختاریافته تجربه ۵۰ سالمند شرکت‌کننده را بررسی کرده و یافته‌ها را در شش محور اصلی دسته‌بندی کرده است. تحول فردی و افزایش اعتمادبه‌نفس و پیامدهای روانی و عاطفی و گسترش روابط اجتماعی و موانع مشارکت و احساس رضایت و تغییرات رفتاری از محورهای شناسایی‌شده هستند. نتایج نشان می‌دهد که شرکت‌کنندگان در کنار تجربه‌های مثبتی مانند کاهش احساس تنهایی و افزایش ارتباطات اجتماعی با محدودیت‌های جسمانی و مشکلات مالی و دشواری‌های اجرایی نیز مواجه بوده‌اند.
یکی از شرکت‌کنندگان که در پژوهش با نام نرگس معرفی شده از دشواری تأمین هزینه رفت‌وآمد به محل مسابقات سخن گفته است. او همچنین توضیح داده که برخی اعضای خانواده با حضورش در رقابت‌ها موافق نبوده‌اند و ترجیح می‌داده‌اند در خانه بماند. مشکل دیگر به ثبت‌نام و اطلاع‌رسانی مربوط می‌شود. بهنام یکی از سالمندان شرکت‌کننده در این پژوهش گفت: «اطلاع‌رسانی درمورد زمان و مکان رقابت‌ها خیلی خوب نبود. همچنین ثبت‌نام و دسترسی به امکانات برای سالمندان خیلی راحت نبود. باید در این زمینه بهتر عمل شود.» در مصاحبه دیگری نیز سالمندی به نام جواد گفته است که به دلیل درد زانو نتوانسته در بعضی فعالیت‌ها شرکت کند. این روایت‌ها نشان می‌دهد که حتی سالمندانی که در رقابت‌ها حضور داشته‌اند نیز لزوماً امکان استفاده از تمام فعالیت‌ها را نداشته‌اند.
در بخش دیگری از پژوهش سالمندان از پیدا کردن دوستان تازه و افزایش انگیزه برای حضور در جمع سخن گفته‌اند. هادی یکی از شرکت‌کنندگان گفت: «من خیلی تنها بودم و هیچ‌وقت فکر نمی‌کردم که بتوانم با کسی ارتباط برقرار کنم. اما در این رقابت‌ها دوستانی پیدا کردم که احساس تنهایی را از من گرفتند و من را به زندگی امیدوار کردند.» برخی مصاحبه‌شوندگان نیز گفته‌اند که پس از پایان مسابقات تصمیم گرفته‌اند فعالیت‌های اجتماعی خود را ادامه دهند. این تجربه‌ها برای شناخت نیازهای اجتماعی سالمندان اهمیت دارند اما میزان تأثیر برنامه بر کاهش تنهایی یا سلامت روان با شاخص‌های عددی اندازه‌گیری نشده است. همچنین پژوهش تنها افرادی را دربرمی‌گیرد که موفق شده‌اند در مسابقات شرکت کنند. تجربه سالمندانی که به دلیل هزینه یا مشکلات دسترسی اساساً امکان حضور نداشته‌اند در این نمونه بررسی نشده است.
تجربه نیویورک از نظر موانع شناسایی‌شده در پژوهش تهران قابل مقایسه است. اداره سالمندی این شهر بیش از ۳۰۰ مرکز فعالیت سالمندان در مناطق پنج‌گانه دارد که عضویت در آنها برای افراد بالای ۶۰ سال رایگان است. این مراکز علاوه بر فعالیت‌های ورزشی و فرهنگی و کلاس‌های آموزشی خدمات اجتماعی و برنامه‌های حضوری و مجازی ارائه می‌کنند. بخشی از فعالیت‌ها نیز برای افرادی طراحی شده که محدودیت حرکتی دارند و نمی‌توانند در تمرین‌های ورزشی معمول شرکت کنند.
اما موضوع مهم خدمات جابه‌جایی است. اداره سالمندی نیویورک با همکاری سازمان‌های محلی برای سالمندانی که امکان استفاده از حمل‌ونقل عمومی ندارند خدمات رفت‌وآمد فراهم می‌کند. سفرهای گروهی برای شرکت در فعالیت‌های تفریحی و فرهنگی نیز در این برنامه پیش‌بینی شده است و برای تشکیل یک سفر گروهی دست‌کم پنج سالمند باید متقاضی باشند.
براساس گزارش رسمی عملکرد اداره سالمندی نیویورک در سال مالی ۲۰۲۴ حدود ۷۵ هزار سالمند از برنامه حمل‌ونقل این نهاد برای رسیدن به مقصدهای ضروری استفاده کردند. شهرداری برآورد کرده که این خدمات در مجموع حدود ۱.۶ میلیون دلار از هزینه رفت‌وآمد استفاده‌کنندگان کاسته است. این رقم مربوط به مجموعه سفرهای تحت پوشش برنامه است و تنها به فعالیت‌های تفریحی اختصاص ندارد. تجربه نیویورک نشان می‌دهد که هزینه و امکان جابه‌جایی در کنار تعداد مراکز و برنامه‌های سالمندی به‌طور مستقل مورد توجه قرار گرفته و برای آن خدمات مشخص و آمار عملکرد منتشر می‌شود.
در هلسینکی فنلاند نیز خدمات حمایتی برای رفت‌وآمد سالمندان پیش‌بینی شده است. سالمندانی که به دلیل کاهش توان جسمانی یا مشکلات حافظه در استفاده از حمل‌ونقل عمومی مشکل دارند می‌توانند درخواست دریافت خدمات جابه‌جایی بدهند. افراد واجد شرایط پس از ارزیابی امکان استفاده از شش سفر یک‌طرفه در ماه را برای انجام امور روزمره و فعالیت‌های تفریحی دارند. این خدمات عمومی و بدون شرط نیست و دریافت آن به وضعیت جسمانی و شرایط فرد بستگی دارد. هلسینکی همچنین از داوطلبانی استفاده می‌کند که سالمندان را در فعالیت‌هایی مانند پیاده‌روی گروهی و تمرین‌های سبک و بازی‌های فضای باز همراهی می‌کنند. برای برخی فعالیت‌های روزانه نیز امکان جابه‌جایی گروهی از خانه تا محل برگزاری برنامه وجود دارد.
سنگاپور مسیر دیگری را برای افزایش مشارکت سالمندان دنبال کرده است. در برنامه ملی «Age Well SG» شبکه‌ای با بیش از ۲۳۰ مرکز سالمندی فعال ایجاد شده و براساس اعلام دولت حدود ۸۰ درصد سالمندان به یکی از این مراکز در نزدیکی محل زندگی خود دسترسی دارند. بخش مهمی از فعالیت‌ها رایگان است و سالمندان می‌توانند بدون طی‌کردن مراحل پیچیده ثبت‌نام به مراکز مراجعه کنند. فعالیت‌ها نیز به ساختمان مراکز محدود نیست و در فضاهای عمومی مجتمع‌های مسکونی و مراکز ورزشی و مکان‌های محله‌ای برگزار می‌شود.
برنامه‌های این مراکز پنج حوزه اصلی شامل روابط اجتماعی و سلامت جسمانی و فعالیت‌های شناختی و یادگیری و مشارکت داوطلبانه را پوشش می‌دهند. فعالیت‌های گروهی و گردهمایی‌های محله‌ای و برنامه‌های دوستیابی در کنار ورزش و آموزش قرار گرفته‌اند. دولت سنگاپور همچنین از طریق برنامه‌های مراجعه و ارتباط مستقیم تلاش می‌کند سالمندانی را که بیشتر در معرض انزوای اجتماعی یا ضعف جسمانی قرار دارند شناسایی و به خدمات محلی متصل کند. در این الگو بخشی از مشکل رفت‌وآمد با توزیع مراکز در محله‌ها و انتقال فعالیت‌ها به فضاهای نزدیک محل سکونت کاهش می‌یابد.
تفاوت این شیوه با برگزاری رویدادهای بزرگ شهری در استمرار فعالیت‌هاست. سالمند برای شرکت در یک مسابقه یا جشنواره به محل مشخصی در شهر مراجعه نمی‌کند بلکه می‌تواند در طول هفته از خدمات محله‌ای استفاده کند. این الگو البته جایگزین کامل رویدادهای بزرگ نیست. اما امکان حضور کسانی را فراهم می‌کند که برای سفرهای طولانی درون‌شهری با محدودیت مواجه‌اند.
یکی از محدودیت‌های پژوهش تهران نبود داده‌های کمّی درباره میزان تغییر مشارکت اجتماعی سالمندان است. مطالعه‌ای در ژاپن نشان می‌دهد که ارزیابی برنامه‌های محلی را می‌توان به شکل دیگری نیز انجام داد. پژوهشگران در قالب مطالعه سالمندی ژاپن موسوم به JAGES داده‌های ۴۷ هزار و ۱۰۶ سالمند را در فاصله سال‌های ۲۰۱۳ تا ۲۰۱۶ بررسی کردند. در ۱۳ شهرداری برنامه‌هایی برای تقویت مشارکت اجتماعی و همکاری نهادهای محلی اجرا شد و ۱۲ شهرداری دیگر به‌عنوان گروه مقایسه مورد بررسی قرار گرفتند.
نتایج نشان داد که سهم مردان سالمند شرکت‌کننده در فعالیت‌های گروهی در شهرداری‌های مداخله از ۴۷.۵ درصد به ۵۷.۹ درصد افزایش یافته است. این رقم در شهرداری‌های گروه مقایسه از ۴۷.۲ درصد به ۵۵ درصد رسید. به این ترتیب افزایش مشارکت در گروه مداخله حدود ۲.۵ واحد درصد بیشتر از گروه مقایسه بود و این تفاوت از نظر آماری معنادار گزارش شد. پژوهش برای زنان تفاوت معناداری میان دو گروه پیدا نکرد. مطالعه ژاپنی درباره مسابقات ورزشی نبود بلکه تأثیر برنامه‌های اجتماعی محلی را بررسی می‌کرد. با این حال روش آن امکان مقایسه تغییرات در طول زمان و بررسی تفاوت میان گروه‌ها را فراهم کرده بود.
در بارسلونا نیز برنامه «VinclesBCN» برای کاهش تنهایی سالمندان اجرا شده است. این برنامه از طریق یک ابزار ارتباطی ساده و تشکیل گروه‌های محله‌ای و دوستی به سالمندان کمک می‌کند روابط اجتماعی خود را حفظ کنند. براساس گزارش شهرداری بارسلونا این خدمت در سال ۲۰۲۲ بیش از سه هزار استفاده‌کننده با میانگین سنی ۸۱ سال داشت. در همان سال ۸۸ گروه محله‌ای و ۲۲ گروه دوستی و ۷۵ گروه مبتنی بر علایق مشترک در برنامه فعالیت می‌کردند. ارزیابی دانشگاهی منتشرشده در سال ۲۰۲۴ نیز براساس پرسش‌نامه ۲۵۵ استفاده‌کننده و مصاحبه‌های تکمیلی نشان داد که استفاده کمتر از این خدمت با احساس تنهایی بیشتر و وضعیت روانی نامطلوب‌تر ارتباط داشته است. با این حال پژوهشگران تأکید کردند که این یافته رابطه علت و معلولی را ثابت نمی‌کند. بررسی آنها همچنین نشان داد که وضعیت نامطلوب سلامت و تحصیلات پایین‌تر می‌تواند با استفاده کمتر از خدمات ارتباطی دیجیتال همراه باشد.
پژوهش مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهر تهران در بخش پیشنهادهای سیاستی به برخی از همین راهکارها رسیده است. ارائه حمل‌ونقل یارانه‌ای و خدمات همراهی و مناسب‌سازی فضاهای فرهنگی و ورزشی و ساده‌سازی ثبت‌نام و آموزش دیجیتال از پیشنهادهای مطرح‌شده است. پژوهشگران همچنین بر ایجاد فرصت‌های مشارکت غیررقابتی برای سالمندانی تأکید کرده‌اند که توانایی یا تمایل به شرکت در مسابقات ورزشی ندارند. توسعه باشگاه‌های محلی و برنامه‌های بین‌نسلی و استمرار فعالیت‌ها پس از پایان رقابت‌ها نیز در فهرست پیشنهادها قرار دارد.
