در نقشهای که برای پادگان ۰۶ تهران تهیه شده یک خط بخشهای مختلف این مجموعه تاریخی را از هم جدا میکند. این خط حاصل توافق شهرداری تهران و ارتش برای تقسیم زمین پادگان است. توافقی که حالا یکی از مراکز پژوهشی خود شهرداری آن را نقد کرده و معتقد است چنین تصمیمهایی به یکپارچگی پادگانهای تاریخی آسیب میزند.
پژوهش «درسآموختههای برنامهریزی شهری برای حفظ و ارتقای میراث نظامی در شهرهای جهان» به بررسی سرنوشت پادگانهای قدیمی در ایران و کشورهای مختلف پرداخته شده یکی از انتقادهای اصلی این پژوهش به شیوه تغییر کاربری اراضی نظامی در ایران مربوط میشود. نویسندگان معتقدند در تصمیمگیری برای آینده پادگانهای قدیمی بیشتر به ارزش اقتصادی زمین توجه شده و سابقه تاریخی آنها کمتر مورد توجه قرار گرفته است.
در بخشی از این پژوهش دو نقشه از پادگانهای تاریخی تهران و اردبیل منتشر شده نقشه نخست طرح پادگان ۰۶ تهران را نشان میدهد که براساس توافق ۳۵ به ۶۵ درصدی شهرداری و ارتش تهیه شده است. پژوهشگران معتقدند اجرای این طرح به دوپارهشدن عرصه تاریخی پادگان منجر میشود.
در نقشه دوم نیز طرحی برای پادگان تاریخی اردبیل دیده میشود که به گفته نویسندگان زمینه تخریب و نوسازی عرصه تاریخی آن را فراهم میکند.
قانون فروش و انتقال پادگانها و سایر اماکن نیروهای مسلح به خارج از حریم شهرها در سال ۱۳۸۸ تصویب شد. براساس این قانون شهرداریها و سایر دستگاههای اجرایی اجازه دارند با هماهنگی نیروهای مسلح برای خرید یا جابهجایی پادگانها توافق کنند.ماده سوم این قانون ارزش زمین را بهصورت تفکیکنشده معادل ۳۵ درصد ارزش کاربری مسکونی تفکیکشده و همجوار تعیین کرده است.اما پژوهش مرکز مطالعات شهرداری تهران به تفاوت مهمی میان متن قانون و شیوه اجرای آن اشاره میکند. در این قانون درباره ارزشگذاری زمین صحبت شده و هیچ اشارهای به تقسیم اراضی پادگانها نشده است.
به اعتقاد پژوهشگران تفسیر نادرست این ماده باعث شده تقسیم زمین میان شهرداری و ارتش به یکی از شیوههای رایج توافق درباره پادگانها تبدیل شود.در این شیوه ارزش تاریخی مجموعه در برابر ارزش اقتصادی زمین قرار میگیرد. پادگانی که ممکن است چندین بنای تاریخی و محوطههای قدیمی داشته باشد مانند زمینی خالی برای ساختوساز در نظر گرفته میشود.نویسندگان هشدار دادهاند که چنین تصمیمهایی میتواند به تخریب مجموعههای تاریخی و از بین رفتن آثار باقیمانده در آنها منجر شود. آنها معتقدند ساختمانهای قدیمی و محوطهها و مسیرهای داخلی یک پادگان باید در کنار یکدیگر بررسی شوند. زیرا ارتباط این بخشها با یکدیگر بخشی از ارزش تاریخی مجموعه است.
بخشی از پادگانهای قدیمی تهران در زمینهایی ساخته شدهاند که پیش از آن باغهای تاریخی شهر بودند.باغ عشرتآباد و باغشاه و باغ سلطنتآباد از جمله این مجموعهها هستند. باغهایی که زمانی در حاشیه تهران قرار داشتند و بعدها با گسترش تأسیسات نظامی به پادگان تبدیل شدند.این تغییر از اوایل دوره پهلوی اول سرعت گرفت. با تشکیل ارتش نوین ساخت پادگانهای جدید در شهرهای مختلف آغاز شد. بسیاری از این پادگانها را در باغهای قدیمی ساختند. این باغها زمین وسیع و منابع آب داشتند و در بعضی از آنها ساختمانهایی از دوره قاجار باقی مانده بود.
پژوهش مرکز مطالعات شهرداری تهران به نکته جالبی در تاریخ این مجموعهها اشاره کرده هنگام ساخت پادگانهای جدید در بسیاری از موارد بناهای قاجاری تخریب نشدند و ساختمانهای نظامی جدید در کنار آنها قرار گرفتند.به همین دلیل بعضی از پادگانهای قدیمی چند دوره تاریخی را در خود جای دادهاند. بخشی از ساختمانها به دوره قاجار تعلق دارند و بخش دیگری در دوره پهلوی ساخته شدهاند.در تهران باغ عشرتآباد نمونهای از همین مجموعههاست. تاریخ این باغ به پیش از شکلگیری پادگان بازمیگردد و ساختمانهای آن بخشی از تحولات معماری و شهرسازی تهران را نشان میدهند.
میدان مشق نیز از قدیمیترین عرصههای نظامی پایتخت است. این میدان در دوره فتحعلیشاه برای تمرین نیروهای نظامی ساخته شد و بعدها در تحولات سیاسی کشور نقش پیدا کرد.با تغییر کاربری میدان بهتدریج ساختمانهای اداری و فرهنگی در آن شکل گرفتند. نام میدان مشق هنوز یادآور گذشته نظامی این بخش از تهران است.پژوهشگران معتقدند سابقه تاریخی این زمینها نباید هنگام تغییر کاربری نادیده گرفته شود. تاریخ برخی از پادگانها از زمان احداث ساختمانهای نظامی آغاز نمیشود و به باغها و بناهایی بازمیگردد که پیش از آن در این زمینها وجود داشتهاند.
در بخش دیگری از پژوهش تجربه کشورهای مختلف در استفاده دوباره از پادگانهای قدیمی بررسی شده است.یکی از نمونههای مهم محله وابان در شهر فرایبورگ آلمان است. این محله در زمینی ساخته شد که پیشتر محل استقرار نیروهای نظامی فرانسه بود.پس از پایان فعالیت نظامی درباره آینده این زمین تصمیمگیری شد. برنامهریزان بهجای واگذاری تمام زمین به یک سرمایهگذار بزرگ تصمیم گرفتند محلهای مسکونی با مشارکت شهروندان بسازند.زمین به قطعات کوچکتر تقسیم شد و گروههای مختلف اجتماعی و سازندگان در ساخت محله مشارکت کردند. توجه به محیطزیست و حملونقل پایدار نیز در برنامه ساخت محله قرار گرفت.
پژوهش مرکز مطالعات شهرداری تهران مشارکت ساکنان را یکی از ویژگیهای مهم این تجربه معرفی کرده است. شهروندان تنها درباره طرح نظر ندادند بلکه در مراحل مختلف برنامهریزی و اجرای آن حضور داشتند.در جمهوری چک نیز پس از سال ۱۹۸۹ و کاهش نیروهای مسلح تعداد زیادی از پادگانها و پایگاههای نظامی بدون استفاده باقی ماندند.در این کشور بخشی از ساختمانهای قدیمی نظامی مرمت و به واحدهای مسکونی تبدیل شدند. در برخی زمینها نیز مجموعههای مسکونی جدید ساخته شد.براساس مطالعات بررسیشده در این پژوهش ساکنان مجموعههای احیاشده از تبدیل ساختمانهای نظامی به واحدهای مسکونی رضایت داشتهاند و آن را موجب بهبود کیفیت محل زندگی خود دانستهاند.
البته تجربه همه کشورها یکسان نبوده در بریتانیا کاهش هزینههای دولت و تأمین زمین برای ساخت مسکن نقش مهمی در تغییر کاربری پادگانها داشته است.در اردن نیز با وجود تأکید بر توسعه پایدار گاهی منافع مالی بر ملاحظات اجتماعی و محیطزیستی پیشی گرفته است.بررسی این تجربهها نشان میدهد استفاده دوباره از اراضی نظامی به شیوههای مختلفی انجام شده برخی کشورها ساخت مسکن را در اولویت قرار دادهاند و برخی به دنبال ایجاد فضاهای عمومی و فعالیتهای اقتصادی بودهاند.
این پژوهش تنها به نقد طرحهای تقسیم زمین نپرداخته نویسندگان معتقدند پیش از هر تصمیمی درباره پادگانهای قدیمی باید ارزش تاریخی و معماری و اجتماعی آنها شناسایی شود.
این بررسی نباید به ساختمانهای شاخص محدود باشد. محوطههای باز و باغهای قدیمی و نحوه قرارگرفتن ساختمانها و ارتباط مجموعه با محلههای اطراف نیز اهمیت دارند.پژوهشگران پیشنهاد میکنند گروهی از متخصصان تاریخ نظامی و معماری و باستانشناسی و برنامهریزی شهری پیش از تهیه طرحهای تغییر کاربری این مجموعهها را بررسی کنند.آنها همچنین بر مشارکت شهروندان در تصمیمگیری درباره آینده اراضی نظامی تأکید دارند.
پادگانهای قدیمی میتوانند بخشی از نیاز شهر به فضاهای عمومی و فرهنگی و آموزشی و حتی مسکونی را تأمین کنند. اما نوع استفاده از هر مجموعه باید با توجه به ویژگیهای همان مکان تعیین شود.در این پژوهش از برنامهریزان خواسته شده پیش از هرگونه مداخله برنامهای جامع برای حفاظت از مجموعه تهیه کنند. برنامهای که تکلیف ساختمانهای تاریخی و فضاهای باز و نحوه استفاده دوباره از زمین را مشخص کند.
پادگانهای قدیمی تهران زمینهای وسیعی را در اختیار دارند و تغییر کاربری آنها میتواند بر محلههای اطراف نیز تأثیر بگذارد. به همین دلیل تصمیم درباره آینده این مجموعهها تنها یک موضوع ملکی میان شهرداری و ارتش نیست.دراین مطالعات تأکید شده که بازگرداندن اراضی نظامی به استفاده شهری نباید به قیمت از بین رفتن ارزش تاریخی آنها تمام شود.
طرح پادگان ۰۶ یکی از نمونههایی است که این اختلاف را نشان میدهد. در یک طرف توافقی برای تقسیم زمین قرار دارد و در طرف دیگر ضرورت حفاظت از مجموعهای تاریخی که اجزای آن طی سالهای طولانی در کنار یکدیگر شکل گرفتهاند.نویسندگان پژوهش میگویند قانون انتقال پادگانها مجوزی برای تقسیم عرصههای تاریخی نداده است. آنها خواستار آن هستند که در تصمیمگیری برای این اراضی به جای محاسبه سهم زمین هر دستگاه ابتدا ارزش تاریخی مجموعه و امکان استفاده دوباره از آن بررسی شود.
در نقشه پادگان ۰۶ مرز سهم شهرداری و ارتش مشخص شده است. آنچه پژوهش مرکز مطالعات شهرداری درباره آن هشدار میدهد سرنوشت محوطه تاریخی پادگان پس از اجرای چنین طرحی است.