بحران‌های اجتماعی و اقتصادی تاثیرات روانی پایداری بر جامعه دارند. در سال گذشته وقوع دو جنگ و اعتراضات دی ماه نگرانی از شدت آسیب‌های روانی در جامعه را افزایش داده است. انجام چندین مطالعه از سوی وزارت بهداشت و سازمان بهزیستی نشان می‌دهد که اختلال استرس پس از سانحه، اضطراب و افسردگی با شدت زیادی رو به افزایش است. بر همین اساس وزارت بهداشت برنامه‌هایی را برای ارائه خدمات روان‌درمانی تدوین کرد. یکی از این برنامه‌ها توسعه مراکز سراج بود.
محمد رضا شالبافان درباره مراکز سراج به ایرنا گفت: میزان مراجعه و نیاز مردم به صورت مستقیم به یکدیگر مرتبط نیست زیرا در بسیاری از موارد، مردم به خدمات سلامت روان نیاز دارند اما به دلیل نبود دسترسی، انگ اختلالات روان پزشکی و نبود سواد سلامت روان، به مراکز مراجعه نمی‌کنند.
به گفته او در سال‌های اخیر، میزان سواد سلامت روان مردم افزایش پیدا کرده و با توجه به مداخله رسانه‌ها و اطلاع رسانی، سواد سلامت روان بهتر از گذشته شده است.
شالبافان اعلام کرد: تعداد مراکز سراج از ابتدای سال ۱۴۰۵ تاکنون، با درخواست دانشگاه‌های علوم پزشکی به ۱۴۹ مرکز رسیده است. هدف‌گذاری وزارت بهداشت این است که تا پایان دولت چهاردهم، ۳۰۰ مرکز سراج افتتاح کنیم که البته این مراکز بر اساس اولویت‌بندی‌ها راه‌اندازی خواهد شد.
مدیرکل دفتر سلامت روانی، اجتماعی و اعتیاد وزارت بهداشت ادامه داد: روان‌شناسان و روان‌پزشکان بخش خصوصی باید بدانند که اگر مراجعه‌کننده‌ای امکان پرداخت هزینه‌ها را به صورت طولانی مدت نداشت، می‌تواند از خدمات بخش دولتی به صورت رایگان بهره‌مند شود تا دریافت خدمات سلامت روان متوقف نشود.
به گفته او گاهی روش‌های بازاری و غیرعلمی در خدمات سلامت روان مشاهده می‌شود، اما خدماتی که در مراکز سراج ارائه می‌شود، بر اساس پروتکل‌ها و به صورت رایگان است.
شالبافان سراج را یک نوع تغییر در الگوی خدمات سلامت روان در کشور دانست: این خدمت چند ویژگی مهم دارد؛ اول این‌که خدمات سلامت روان از محیط کلینیک به محله‌ها وارد می‌شود. دوم این‌که بین‌بخشی محسوب می‌شود و همه بخش‌هایی که مسئولیت و علاقه‌ای به ارائه خدمات سلامت روان دارند، می‌توانند خدمات خود را تحت پوشش این الگو، ارائه کنند. سوم این‌که، روان شناس، روان پزشک و مددکار در مراکز سراج در کنار هم در حال ارائه خدمت هستند.
به گفته این مسئول یکی از چالش‌ها در دهه‌های گذشته این بود که روان شناس و روان پزشک و مددکار اجتماعی، هر کدام به صورت جزیره‌ای، کار خود را می‌کردند، اما در مراکز سراج، یک نوع همگرایی رخ داده است. او از وجود چند نگاه ویژه برای توسعه مراکز سراج گفت؛ یکی از موارد این بود که کدام مناطق در بحران‌های اخیر، آسیب بیشتری از نظر سلامت روان دیده‌اند. به همین دلیل در دوم اردیبهشت ماه ۱۴۰۵، صد و پنجمین مرکز سراج در میناب افتتاح شد. برنامه دیگر، توجه به مناطقی بود که آمار خودکشی یا خشونت‌ها در آن مناطق بیشتر است.
شالبافان اضافه کرد: توجه ویژه دیگر در زمینه توسعه، اتصال سراج به برنامه پزشکی خانواده و نظام ارجاع است و در نتیجه شهرستان‌هایی که برنامه پزشکی خانواده و نظام ارجاع در آنها به صورت آزمایشی در حال اجراست، در اولویت افتتاح مراکز سراج قرار گرفتند.
مدیرکل دفتر سلامت روانی، اجتماعی و اعتیاد وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی گفت: در گذشته الگوی مراکز سراج، یک برنامه بود که هر سال باید برای آن اعتباراتی درخواست می‌شد و افراد مشغول در آن نیز قرارداد کوتاه مدت کاری داشتند و حتی مراکزی تعطیل شدند؛ اما اکنون برای افتتاح هر مرکز سراج، طرح توجیهی دریافت شده و علاوه بر دفتر سلامت روان وزارت بهداشت، مجوز لازم از طرف مرکز مدیریت شبکه بهداشت نیز داده شده و در ساختار استخدامی دانشگاه علوم پزشکی، تمهیدات لازم در نظر گرفته می‌شود.
شالبافان گفت: نباید منتظر شروع بحران باشیم تا بعد برای سلامت روان، برنامه‌ریزی کنیم؛ به هر حال امکان دارد با بحران‌های مختلفی مواجه شویم. در زمان بحران، همین زیرساخت‌ها به کار می‌آید.
او توضیح داد: در دوران جنگ ۱۲ روزه، داوطلبان زیادی داشتیم که در حوزه سلامت روان به ما کمک کردند و خدمات خوبی در مناطق آسیب دیده، ارائه شد ولی وقتی بحران طولانی می‌شود، نیازمند زیرساخت‌های کافی هستیم. هرچه افراد از قبل استخدام شده و شرح وظایف مشخصی داشته باشند، در زمان وقوع بحران و طولانی شدن آن، همین افراد و زیرساخت‌ها به کمک می‌آیند؛ زیرا افراد داوطلب امکان دارد در بحران‌های طولانی، خسته و فرسوده شوند. مراکز سراج یکی از مصادیق زیرساخت‌های سلامت روان است که در زمان بحران‌ها به کمک می‌آید.
مدیرکل دفتر سلامت روانی، اجتماعی و اعتیاد وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی بیان کرد: سازمان جهانی بهداشت در گزارشی که سال گذشته از وضعیت سلامت روان در ایران ارائه کرد، مراکز سراج را به عنوان الگوی نوآورانه ارائه خدمات سلامت روان برای کل دنیا معرفی و اعلام کرد که این الگو نه فقط برای منطقه مدیترانه شرقی و غرب آسیا، بلکه برای سراسر جهان قابل استفاده است.
همچنین معاون بهداشت وزارت بهداشت سال گذشته در اجلاس وزرای بهداشت در قطر و امسال جانشین وزیر بهداشت در اجلاس بریکس در هند، الگوی سراج را به سایر کشورها معرفی کردند.
مدیرکل دفتر سلامت روانی، اجتماعی و اعتیاد یادآور شد: مردم به طور مستقیم نمی‌توانند به مراکز سراج مراجعه کنند و پس از ارجاع از طریق مراکز جامع سلامت یا مراکز بهداشت، می‌توانند به این مراکز بروند.
