مددکاری اجتماعی بر پایه توسعه اجتماعی، ایجاد تغییر، حل مسئله، توانمندسازی افراد کمتوان و آمادهسازی آنان برای ایفای نقش در جامعه شکل گرفته و میتواند نقش موثری در توانبخشی معلولان داشته باشد.
افراد دارای معلولیت مانند سایر اعضای جامعه، بخشی از پیکره اجتماع هستند و وظیفه شهروندی ایجاب میکند که شیوه درست ارتباط با آنان را بدانیم. در این میان، نقش مددکاران اجتماعی بسیار حائز اهمیت است؛ زیرا مددکاری اجتماعی بر پایه توسعه اجتماعی، ایجاد تغییر، حل مسئله، توانمندسازی افراد کمتوان و آمادهسازی آنان برای ایفای نقش در جامعه شکل گرفته است. حامد صادقمقدم کارشناس حوزه معلولیت درباره نقش مددکار اجتماعی در توانبخشی معلولان میگوید.
این کارشناس حوزه معلولیت با بیان اینکه هدف اصلی مددکار در ارتباط با مددجو، ارتقای سطح زندگی و سلامت این افراد است میگوید: «مددکار اجتماعی در مسیر توانمندسازی گروه هدف فعالیت میکند و در این راه، بر دو اصل بنیادین حقوق بشر و عدالت اجتماعی تکیه دارد. این دو اصل از پایههای مهم مددکاری اجتماعی است. مددکار اجتماعی به عنوان یک یاریگر حرفهای، با ایفای نقشها و وظایف تخصصی خود، به بهبود سلامت مددجو کمک میکند و او را برای پاسخگویی به نیازهایش توانمند میسازد..»
صادقمقدم ارزیابی، مشاوره، تنظیم و تهیه بستههای حمایتی و خدمات اجتماعی، آگاهیبخشی آموزش عمومی، مداخله، توانمندسازی و توسعه مهارتهای گروه هدف را از مهمترین وظایف مددکار اجتماعی عنوان میکند و میگوید: «مددکار اجتماعی در راستای نیازها، توانمندسازی و توانبخشی افراد دارای معلولیت، نقشهایی مانند رابط، مدافع، یاریدهنده، آموزشدهنده و میانجی را بر عهده دارد.»
او با تاکید بر اینکه فرایند توانبخشی به صورت تیمی و با حضور مددکار اجتماعی، روانپزشک، روانشناس، کاردرمانگر، پزشک و سایر اعضای تیم درمان انجام میشود میگوید: «مددکار اجتماعی در این فرایند نقش رابط میان خانواده و تیم درمان را ایفا میکند و همین جایگاه، اهمیت این تخصص را دوچندان میسازد.»
صادقمقدم نقش مددکار اجتماعی در توانبخشی معلولان را در چهار مرحله اصلی بررسی میکند: «نخستین مرحله ارزیابی، مطالعه و جمعآوری اطلاعات است. در این مرحله، مددکار اجتماعی کار پذیرش را انجام میدهد و با ابزارهایی مانند مشاهده، مصاحبه و بازدید منزل، ارتباط با بیمار و خانواده را آغاز میکند. سپس با بررسی اسناد و تشکیل پرونده، اطلاعاتی درباره نوع بیماری، وضعیت اقتصادی و اجتماعی و فرهنگی خانواده، سابقه و تاریخچه بیماری، زمان شروع آن، علائم، اثرات بیماری بر خانواده و جامعه، و همچنین حرفه، تخصص، انگیزه، علاقه و استعداد بیمار جمعآوری میشود. این ارزیابی به مددکار اجتماعی کمک میکند تا تصویری روشن و دقیق از بیمار و خانواده او داشته باشد.»
او در توضیح مرحله دوم، یعنی درمان، میگوید: «این بخش به صورت تیمی و گروهی شکل میگیرد و تیم درمان با برنامهای منظم، مددجویان را طبقهبندی میکند. مددکار اجتماعی نیز با ارائه مشاورههای گروهی و قرار دادن مددجویان در گروههای مختلف بر اساس سن و جنس، نقش مؤثری در پیشبرد این فرایند دارد. در این مرحله، یک نگرش آگاهانه و هدایتشده نسبت به توانمندیهای افراد کمتوان ایجاد میشود و نقش مددکار اجتماعی به عنوان رابط بین گروه درمان و خانواده پررنگتر میشود.»
این کارشناس حوزه معلولیت درباره مرحله سوم، یعنی آمادگی برای بازگشت به جامعه، میگوید: «در این بخش مددکار اجتماعی بیمار را برای بازگشت به خانواده و آغاز دوباره زندگی اجتماعی آماده میکند. در این مرحله به خانواده آموزش داده میشود که نحوه برخوردشان با مددجو باید کاملاً محترمانه باشد و خانواده از زمان مصرف دارو و زمان ویزیت مددجو اطلاعات کافی داشته باشد. در این مرحله، توانبخشی حرفهای نیز ممکن است صورت گیرد و مددکار اجتماعی پیگیر وضعیت شغلی مددجو نیز خواهد بود.»
صادقمقدم جوان درباره مرحله چهارم، یعنی پیگیری، تصریح میکند: «مددکار اجتماعی پس از ترخیص مددجو نیز ارتباط خود را قطع نمیکند و پیگیریهای لازم را ادامه میدهد. این پیگیری میتواند شامل بازدید از منزل و محل کار مددجو باشد و در صورت نیاز مالی، مددکار اجتماعی از طریق ارتباط با مؤسسات حمایتی، زمینه بهرهمندی خانواده از حمایتهای مادی و اقتصادی را فراهم میکند.»
این کارشناس، ویژگیهایی همچون رفتار مهربانانه، پرهیز از پیشداوری و قضاوت، برقراری ارتباط گرم و صمیمی، ایجاد آرامش و اطمینانبخشی، صداقت و حمایتگری، احساس مسئولیت، قابل اعتماد بودن، تداوم رابطه، درک احساسات و برقراری ارتباط واضح را از مهمترین مؤلفههای رابطه حرفهای میان مددکار اجتماعی و مددجو، میداند.
