گزارش تازه مرکز آمار ایران نشان می‌دهد در سال تحصیلی گذشته 210 هزار و 870 دانش‌آموز در مقطع ابتدایی، 229 هزار و 754 دانش‌آموز در مقطع متوسطه اول و 614 هزار و 220 دانش‌آموز در مقطع متوسطه دوم ترک تحصیل کرده‌اند؛ این رقم در مقایسه با سه سال پیش از آن، افزایش داشته است.
در سال تحصیلی 1403-1402 در مجموع 992 هزار و 321 دانش‌آموز، در سال تحصیلی 1402-1401 تعداد 929 هزار و 798 دانش‌آموز و در سال تحصیلی 1401-1400، 911 هزار و 272 دانش‌آموز از تحصیل بازمانده بودند. بررسی‌های مرکز پژوهش‌های مجلس نشان می‌دهد در مجموع میزان بازماندگی از تحصیل در مقطع متوسطه دوم بیشتر است و دلایل اقتصادی، کار کودک، باورهای غلط عرفی و اجتماعی، بدسرپرستی کودکان، بیماری‌های خاص و صعب العلاج، موانع جغرافیایی، دوری از مدرسه و ضعف در زیرساخت‌های آموزشی، نداشتن اوراق هویتی و ضعف جسمانی و ذهنی کودک و مشكلات ویژه یادگیری از مهم‌ترین دلایل بازماندگی از تحصیل کودکان به شمار می‌روند.
بررسی ریشه‌ها و دلایل بازماندگی از تحصیل کودکان و نوجوانان در گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس، در سال تحصیلی 1402-1403 نشان می‌دهد که به طور میانگین حدود سه درصد از دلایل بازماندگی از تحصیل در دوره ابتدایی به موضوع مشکلات مالی و معیشتی خانواده و یک درصد به دلیل اشتغال به کار کودکان بازمی‌گردد. در دوره متوسطه اول هم 10 درصد از عوامل بازماندگی از تحصیل مربوط به مشکلات مالی خانواده و حدود 13 درصد به اشتغال کار کودکان برمی‌گردد.
در مقطع متوسطه دوم هم حدود 11 درصد ریشه‌ها و دلایل بازماندگی از تحصیل به مشکلات مالی و حدود 25 درصد اشتغال به کار کودک مربوط است؛ عاملی که در دوره متوسطه دوم شایع‌تر می‌شود.
با وجود برخی تنگناهای اقتصادی برای خانواده‌ها، تحصیل کودکان در دوره ابتدایی برای خانواده ها مهم بوده و تحت هر شرایطی، امکان تحصیل را برای فرزندان خود فراهم می‌کنند اما با افزایش سن کودکان و رسیدن سن آنها به دوره متوسطه، برخی خانواده‌ها از نوجوانان به عنوان نیروی کار و تامین معیشت خانوار استفاده می‌کنند. درواقع، مشکلات مالی خانواده و اجبار فرزندان به کار کردن برای کمک به ترمیم اقتصاد و معیشت خانواده در کوتاه‌مدت و امید به جبران آموزش برای آنها در آینده و عواملی همچون هم‌زمانی اوج کار در مزرعه و دامداری با زمان آموزش و امتحانات در مناطق روستایی و عشایری کشور از دلایل مهم بازماندگی یا ترک تحصیل موقت یا دائمی کودکان و نوجوانان در دوره متوسطه است.
برخی از کودکان در شهرها و حواشی شهرهای بزرگ جایگزین نیروی کار بزرگسال شده یا در روستاها در مزارع و دامپروری‌های خانوادگی به کار گرفته می‌شوند. هرچند این عامل در دوره ابتدایی در مقایسه با سایر عوامل بازماندگی از تحصیل چندان قابل توجه نیست اما با افزایش سن کودکان در دوره‌های اول و دوم متوسطه به عنوان اولین عامل بازماندگی از تحصیل یا ترک تحصیل زودهنگام دانش‌آموزان شناسایی شده است. در نتایج پژوهش‌های پیشین هم اقتصاد خانواده مهم‌ترین عامل بازماندن از تحصیل کودکان بوده است.
یکی دیگر از دلایل افزایش نرخ ترک تحصیل به دلیل مسائل اقتصادی خانواده‌ها در سال‌های اخیر، به دوران کرونا برمی‌گردد؛ با توجه به مجازی شدن آموزش، بسیاری از خانواده‌ها توان تهیه تجهیزات مورد نیاز برای آموزش مجازی را نداشته و به ناچار برخی دانش‌آموزان از تحصیل باز ماندند. از سوی دیگر با مجازی شدن مدارس در دوران کرونا برخی دانش‌آموزان به ویژه در دوره اول و دوم متوسطه به بازار کار وارد شدند که با آغاز مجدد مدارس به آموزش برنگشته یا هم زمان با تحصیل همچنان در بازار کار باقی مانده‌اند.
یکی دیگر از مهم‌ترین عوامل ترک تحصیل دانش‌آموزان بویژه در میان دختران در دوره اول و دوم متوسطه مشکلات و باورهای غلط عرفی و اجتماعی و ترجیح برخی خانواده‌ها به ادامه ندادن تحصیل فرزندان خود به ویژه بعد از دوره ابتدایی یا ازدواج است. این عامل پنج درصد از علل بازماندگی از تحصیل را در دوره ابتدایی، حدود 22 درصد را در دوره اول متوسطه و حدود 38 درصد را در دوره متوسطه دوم شامل می‌شود.
بی‌سوادی والدین و بی‌تفاوتی آنها نسبت به تحصیل فرزندان و نگرش منفی نسبت به تحصیل دختران بعد از دوره ابتدایی در مناطق روستایی و عشایری، نگرش منفی نسبت به تدریس معلم غیرهمجنس و مخالفت خانواده‌ها با تشکیل کلاس‌های مختلط در مناطق روستایی و عشایری در کنار موضوعات دیگر مثل فقدان مدرسه یا دوری مدارس متوسطه از محل سکونت افراد و تمایل نداشتن خانواده‌ها به صرف وقت و هزینه بیشتر برای رفت‌وآمد تا مدرسه از دلایل دیگر بازماندگی یا ترک تحصیل زودهنگام کودکان و نوجوانان است.
مشکلات خانوادگی یکی دیگر از عوامل و ریشه های ترک تحصیل یا بازماندگی از تحصیل است. حدود سه تا چهار درصد از کودکان بازمانده از تحصیل در دوره‌های مختلف تحصیلی به دلیل بدسرپرستی و مسائل و مشکلات مرتبط با والدین خود نتوانسته‌اند در مدرسه حضور داشته باشند. علاوه بر این بیماری‌های خاص یا صعب‌العلاج در کودکان و پیگیری روند درمان آنها که به عدم ثبت نام، ثبت نام دیرهنگام و یا غیبت‌های طولانی مدت در مدارس منجر می‌شود زمینه‌ساز ترک تحصیل یا بازماندگی از تحصیل کودکان می‌شود. حدود پنج درصد از این کودکان بدلیل بیماری‌های صعب‌العلاج نتوانسته‌اند در مدرسه حضور داشته باشند. اثر این عامل با افزایش سن دانش‌آموزان از دوره ابتدایی به متوسطه کاهش پیدا می‌کند.
برخی از خانواده‌ها دلیل عدم ثبت نام کودکان خود در مدرسه را دوری محل سکونت آنها از مدارس و مشکلات ناشی از ترددهای روزانه یا هزینه‌های مربوط به آن اعلام می‌کنند. عامل دوری محل زندگی از مدرسه در دوره ابتدایی حدود 1.5 درصد، در دوره متوسطه اول حدود شش درصد و در متوسطه دوم حدود چهار درصد از دلایل بازماندگی از تحصیل را تشکیل می‌دهد. این امر به ویژه در مناطق روستایی و عشایری، مرزی و حاشیه شهرهای بزرگ و در کنار موضوع فقر خانواده‌ها بسیار چالش‌برانگیز است.
دوری از مدرسه یا صعب العبور بودن مسیرهای دسترسی به مدرسه یا فاصله زیاد میان مدرسه و محل زندگی به ویژه برای دختران در دوره‌های تحصیلی متوسطه اول و دوم، فقدان مراکز پیش دبستانی در مناطق روستایی و عشایری، نابسندگی در تعداد مدارس سیار عشایری، نبود مدارس شبانه‌روزی در کنار مواردی مثل کوچ زودهنگام عشایر در مناطق عشایری کشور ازجمله موانعی است که به صورت مستقیم بر نرخ بازماندگی از تحصیل در این مناطق تاثیر می‌گذارد.
حدود پنج درصد از کودکان بازمانده از تحصیل به دلیل مشکلات سجلی یا نداشتن مدارک هویتی از حضور بهنگام در مدرسه باز می‌مانند. کودکانی که شناسنامه ایرانی ندارند، کودکان حاصل از روابط خارج از ازدواج، کودکانی که مدارک هویتی‌شان گم شده یا شناسنامه‌ای برایشان دریافت نشده، کودکان حاصل از ازدواج مادر ایرانی با مرد خارجی، هنگام مراجعه به مدرسه با مشکل روبرو می‌شوند. این افراد حتی ممکن است به دلیل طولانی شدن فرایند صدور شناسنامه و بالا رفتن سن، شرایط تحصیل در یک دوره تحصیلی خاص را از دست دهند. هرچند تعداد کودکان ایرانی فاقد مدارک هویتی ممکن است زیاد نباشند اما با توجه به اینکه آمار بازماندگان از تحصیل برمبنای تفاضل تعداد کد ملی دانش آموزان ثبت نام شده یک بازه سنی مشخص از تعداد کد ملی افراد متولد شده آن بازه سنی که در ایران متولد شده‌اند، محاسبه و گزارش می‌شود، آمارهای بازماندگی کودکان از تحصیل جدای از کودکان فاقد اوراق هویت ایرانی است و درواقع به دلیل ثبت نشدن اطلاعات این افراد در پایگاه‌های ثبت احوال، در عمل هیچ ردپایی از این کودکان در آمار بازماندگان از تحصیل نیز وجود ندارد.
یکی از دلایل ثبت‌نام نشدن به موقع دانش‌آموزان به ویژه در بدو ورود به مدرسه و در پایه اول، ضعف جسمانی یا ذهنی کودکان و ترجیح خانواده‌ها برای ثبت‌نام با تاخیر کودکان در مدرسه است. حدود 4.5 درصد دلایل بازماندگی از تحصیل به این دلیل است. در تبصره «2» ماده (29) آیین‌نامه اجرایی مدارس، به طور رسمی والدین کودکان با حداقل شش سال تمام مجازند تا با تشخیص خود و با درخواست کتبی ثبت‌نام این کودکان را در پایه اول ابتدایی انجام ندهند و در دوره پیش‌دبستانی ثبت‌نام کنند. این درحالی است که درزمان ارائه آمار بازماندگان ازتحصیل، این کودکان بدلیل قرارگرفتن دربازه سنی تحصیلات اجباری در شمار بازماندگان ازتحصیل محاسبه می‌شوند.
یکی از مهم‌ترین دلایل ترک تحصیل و خارج شدن کودکان از چرخه آموزش، ناکامی‌ها وشکست‌های تحصیلی پی در پی به دلایل مختلف از جمله داشتن اختلال یادگیری به ویژه نقص توجه/ بیش‌فعالی و اختلال زبان وگفتار است. شیوع مشکلات ویژه یادگیری در حوزه خواندن، نوشتن و ریاضیات در کودکان دبستانی زبان‌ها و فرهنگ‌های مختلف حدود 15-5 درصد تخمین زده می‌شود. همچنین گروهی از دانش‌آموزان که دارای بهره هوشی70تا85 است و به نام دانش آموزان دیرآموز از آنها یاد می‌شود، دارای مشکلات عمومی و فراگیر در یادگیری بوده و براساس منحنی طبیعی هوش به طور میانگین حدود 13.6 درصد جمعیت دانش‌آموزان در هر کشوری را شامل می‌شوند. همچنین باید تعداد کودکان دارای مشکلات رفتاری، نقص توجه/ بیش فعالی و امثال این اختلالات را به این آمارها افزود.
این کودکان در صورت نبود حمایت‌های آموزشی و روان‌شناختی مستمر، در معرض شکست‌های تحصیلی پی درپی، تکرار پایه و ترک تحصیل زودهنگام از مدرسه قرار دارند. در سال تحصیلی1400-1401 نرخ تکرار پایه در دوره ابتدایی2/63 و نرخ ترک تحصیل1/2 درصد بوده است. براساس این آمار، بخش مهمی از بازماندگی از تحصیل مربوط به افرادی است که حداقل برای یک یا چند سال تحصیلی در مدرسه حاضر شده‌اند اما به دلایل مختلف به ترک تحصیل زودهنگام مجبور شده‌اند.
