در روزهای گذشته تعدادی آگهی برای فروش اکانت‌های کودکان و معلمان و همچنین گروه و کانال در شبکه اجتماعی شاد در پلتفرم دیوار منتشر شده است. هرچند این آگهی‌ها امروز از این پلتفرم حذف شده، اما با توجه به اینکه کاربران در شبکه شاد به اکانت میلیون‌ها کودک دسترسی دارند، خرید و فروش اکانت‌های آن می‌تواند تبعات جدی برای کودکان داشته باشد. ضمن اینکه این موضوع فقط مختص به دیوار نیست؛ بررسی‌ها نشان می‌دهد عده‌ای در کانال‌های تلگرام و بله نیز در حال خرید و فروش اکانت‌های اپلیکیشن شاد هستند. قیمت این اکانت‌ها در دیوار عموما بین 200 تا 400 هزار تومان اعلام می‌شود، اما یکی از فروشندگان در بله قیمت اکانت معلم را 600 هزار تومان اعلام می‌کند.
اپلیکیشن شاد که با هدف فراهم کردن بستر آموزش مجازی دانش‌آموزان راه‌اندازی شد، امروز یکی از مهم‌ترین درگاه‌های ارتباطی میان دانش‌آموزان، معلمان و مدیران مدارس است. گستردگی جامعه کاربران این برنامه و حضور دانش‌آموزان در سنین مختلف، آن را به بستری حساس تبدیل کرده است که امنیت حساب‌های کاربری و احراز هویت افراد حاضر در آن اهمیت ویژه‌ای دارد. بنابراین انتشار آگهی‌های خریدوفروش حساب‌های کاربری شاد در فضای مجازی، پرسش‌هایی جدی درباره سازوکار نظارت و حفاظت از اطلاعات و امنیت دانش‌آموزان ایجاد کرده است.
خریدوفروش این حساب‌ها، می‌تواند امکان ورود افراد ناشناس به محیطی را فراهم کند که اساساً برای ارتباطات آموزشی طراحی شده است. در چنین شرایطی، خطرهایی مانند دسترسی غیرمجاز به اطلاعات دانش‌آموزان، برقراری ارتباط با کودکان با هویت جعلی، اغفال و فریب آن‌ها و مواجهه با محتوای نامناسب با سنشان مطرح می‌شود. در موارد جدی‌تر، این دسترسی‌ها ممکن است زمینه سوءاستفاده‌های آنلاین و تهدید امنیت روانی و حتی جسمی کودکان را فراهم کند.
در چنین وضعیتی، ضرورت ورود وزارت آموزش‌وپرورش و وزارت ارتباطات برای بررسی فرایند ثبت‌نام، اعتبارسنجی حساب‌ها و نظارت بر عملکرد شاد بیش از پیش مطرح می‌شود. سعید سوزنگر، فعال حوزه دسترسی آزاد به اینترنت و کارشناس امنیتی معتقد است حفاظت از کودکان در فضای مجازی، به‌ویژه در بستری که برای آموزش آن‌ها ایجاد شده، نیازمند مسئولیت‌پذیری نهادهای متولی و نظارت خانواده‌هاست.
سوزنگر، در گفت‌وگو با آتیه‌آنلاین، درباره آگهی‌های خریدوفروش حساب‌های شاد در پلتفرم دیوار می‌گوید این حساب‌ها ممکن است برای اهداف مختلفی خریدوفروش شوند، از جمله فروش بازی به کودکان؛ اما تمرکز او در بررسی این موضوع بر احتمال سوءاستفاده از کودکان است و هشدار می‌دهد که بیماران پدوفیل به راحتی می‌توانند از این بستر برای ارتباط با کودکان استفاده کنند.
به گفته این کارشناس امنیتی، این حساب‌ها امکان دسترسی به جامعه بزرگی از دانش‌آموزان در سنین مختلف را فراهم می‌کنند و بسته به نوع حساب خریداری‌شده، ممکن است دسترسی‌های متفاوتی در اختیار خریدار قرار بگیرد: «چنین وضعیتی می‌تواند کودکان را در معرض اغفال و آسیب قرار دهد؛ از جمله اینکه افراد ناشناس با وعده‌های مختلف آن‌ها را به انجام کارهایی ترغیب کنند، تصاویر یا فیلم‌های نامناسب با سنشان را در اختیارشان بگذارند، از آن‌ها محتوای پورنوگرافیک تهیه کنند یا حتی با برقراری ارتباط، امنیت جانی آن‌ها را به خطر بیندازند.»
او اخیرا دست‌کم دو آگهی از این نوع در پلتفرم دیوار مشاهده کرده و تاکید می‌کند این آگهی‌ها تنها مواردی نیستند که با آن‌ها مواجه شده است؛ او در هفته‌های گذشته نیز حساب‌هایی را در کانال‌های مختلف پیدا کرده، هرچند دیوار برخی از آگهی‌های مشابه را مسدود کرده است. با این حال، یکی از آگهی‌هایی که مشاهده کرده بود برای مدتی طولانی در این پلتفرم باقی مانده بود.
سوزنگر درباره مسئولیت دستگاه‌های دولتی در پیشگیری از این وضعیت می‌گوید: «دولت باید سازوکار نظارتی مشترکی برای این سامانه ایجاد کند تا فرایند ساخت و واگذاری حساب‌ها ضابطه‌مند باشد. حساب‌هایی که برای معلمان، مدیران و دانش‌آموزان ایجاد می‌شوند، نباید بدون احراز هویت و اعتبارسنجی در اختیار افراد قرار بگیرند. همچنین باید برای مدیران یا معلمانی که خارج از ضوابط اقدام به ایجاد حساب می‌کنند، ضمانت‌های اجرایی و پیامدهای مشخصی در نظر گرفته شود و آموزش‌وپرورش بر این فرایند نظارت داشته باشد. وزارت ارتباطات نیز باید در کنار آموزش‌وپرورش بر عملکرد اپلیکیشن شاد نظارت کند و بررسی کند که آیا این سامانه اطلاعات کاربران را مطابق استانداردهای لازم نگهداری می‌کند و فرایند ثبت‌نام و احراز هویت کاربران در آن به‌درستی انجام می‌شود یا خیر.»
علیرضا عبدالله‌نژاد، مشاور مرکز فناوری اطلاعات وزارت آموزش و پرورش، اخیرا درباره خرید وفروش اکانت‌های شاد به خبرگزاری فارس گفته که طی ۶ سال گذشته هیچ گزارشی دال بر هک شاد وجود نداشته است. او همچنین تاکید کرده که «اگر کاربر فریب شخص نفوذگر را بخورد و در طرح مهندسی اجتماعی که برای او تدارک دیده قرار بگیرد عملاً اختیار پیام رسان قربانی را به دست گرفت و این مسئله هیچ ارتباطی به میزان امنیت و سیاست‌ها و ملاحظات امنیتی اتخاذ شده توسط وزارت آموزش و پرورش ندارد و در هر پیام‌رسان دیگر نیز امکان وقوع آن وجود دارد.»
با وجود اینکه آمورش و پرورش می‌گوید تا کنون گزارشی از هک در اپلیکیشن شاد دریافت نکرده، یک معلم در گفت‌وگو با آتیه‌آنلاین، با انتقاد از کیفیت و سرعت پایین اپلیکیشن شاد، از انتشار گسترده لینک‌های آلوده و هک‌شدن تعدادی از همکارانش در یک دبیرستان از طریق این لینک‌ها خبر می‌دهد؛ اتفاقی در مواردی خسارت مالی نیز به دنبال داشته است.
او یکی از عوامل آسیب‌پذیری معلمان در برابر این حملات را پایین بودن سطح سواد دیجیتال آن‌ها می‌داند، اما معتقد است ضعف سازوکارهای امنیتی اپلیکیشن شاد نیز در بروز و گسترش این مشکلات نقش مهمی دارد.
علاوه بر این، در مصاحبه اخیر وزارت آموزش و پرورش هیچ اشاره‌ای به فرآیند احراز هویت معلمان در شبکه شاد نشده و با وجود پیگیری آتیه‌آنلاین از وزارت آموزش‌وپرورش برای پاسخ به سوالات، تا لحظه تنظیم این گزارش، توضیحی از سوی این وزارتخانه دریافت نشد.
موضوعات دیگری نیز در رابطه با اپلیکیشن شاد وجود دارد که لازم است آموزش و پرورش درباره آن‌ها توضیح دهند. برای مثال هر کاربر معمولی می‌تواند در اپلیکیشن شاد اکانت داشته باشد، اما امکان ساخت گروه و کانال فقط برای معلمان فراهم شده که با ثبت کد ملی شناسایی می‌شوند. با این حال وقتی به عنوان یک کاربر معمولی در این شبکه جست‌وجو می‌کنید، تعداد زیادی کانال‌های عمومی با موضوعات مختلف از جمله بازی، فیلم و انیمیشن و حتی انتشار ویدیوهای یوتوبرهای معروف در این اپلیکیشن قابل مشاهده است. برخی از همین کانال‌ها نیز در فضای مجازی در حال خرید و فروش است، اما با توجه به محدودیت دسترسی عادی برای ساخت کانال، مشخص نیست این کانال‌ها چگونه و از سوی چه کسانی ساخته می‌شود؟
سوزنگر در بخش دیگری از مصاحبه بر نقش خانواده‌ها در محافظت از کودکان در فضای مجازی تاکید می‌کند؛ او با بیان اینکه حفاظت از کودکان در فضای مجازی صرفاً به عملکرد دستگاه‌های دولتی محدود نمی‌شود، می‌گوید: «آگاهی والدین از مخاطرات فناوری نخستین گام در این زمینه است. خانواده‌ها باید برای یادگیری استفاده امن از ابزارهای دیجیتال وقت و هزینه صرف کنند و از طریق مطالعه و شرکت در دوره‌های آموزشی، دانش خود را افزایش دهند. صرف توانایی ساخت یک حساب کاربری یا استفاده ابتدایی از ابزارهای فناوری برای مراقبت از فرزندان کافی نیست. والدین پس از کسب آگاهی باید آموزش‌های لازم را به فرزندان خود منتقل کنند یا آن‌ها را به مراکزی ببرند که این آموزش‌ها را ارائه می‌دهند. در کنار آموزش کودکان، نظارت مستمر خانواده بر فعالیت آن‌ها در فضای مجازی نیز ضروری است. برخی خانواده‌ها صرفاً برای فرزندان خود گوشی، شارژ اینترنت و ابزارهای عبور از محدودیت‌های اینترنتی فراهم می‌کنند، اما نظارتی بر فعالیت آن‌ها ندارند. این در حالی است که با چنین دسترسی‌ای، کودکان با دنیایی گسترده و بدون مرز مواجه می‌شوند و ممکن است در معرض انواع محتواها و مخاطرات قرار بگیرند.»
به گفته او، آموزش‌وپرورش نیز باید آموزش‌های مرتبط با استفاده از فناوری را در برنامه‌های خود قرار دهد. یکی از مشکلات جدی در این زمینه، آشنا نبودن برخی معلمان با دانش و مهارت‌های لازم برای استفاده از فناوری است؛ بنابراین ارتقای سواد دیجیتال باید هم در میان معلمان و هم در میان دانش‌آموزان دنبال شود. اما مسئولیت آموزش‌وپرورش در آموزش فناوری، از مسئولیت خانواده‌ها نمی‌کاهد و والدین همچنان باید به‌طور مستمر بر فعالیت فرزندان خود در فضای مجازی نظارت داشته باشند.
