تهران در صورت وقوع یک حادثه پرتوی چه وضعیتی خواهد داشت؟ اگر یکی از مراکز دارای مواد رادیواکتیو آسیب ببیند چه دستگاهی مسئول رسیدگی است؟ مردم باید کجا پناه بگیرند و چه زمانی منطقه را ترک کنند؟ این پرسش‌ها در نشست تخصصی «پدافند پرتوی و هسته‌ای در کلان‌شهر تهران» مطرح شد. نشستی که در آن از مراکز هسته‌ای پایتخت تا تجربه جنگ‌های اخیر و وظایف شهرداری در شرایط اضطراری مورد بحث قرار گرفت.
مهدی خرم‌باقری معاون آموزش و پژوهش قرارگاه پدافند پرتوی کشور در این نشست گفت که بزرگ‌ترین چالش حوادث هسته‌ای و پرتوی ترسی است که میان مردم ایجاد می‌شود. به گفته او انسان نمی‌تواند با حواس پنج‌گانه تشخیص دهد که در معرض پرتوهای زیان‌آور قرار گرفته است یا نه. همین ویژگی باعث می‌شود اطلاع‌رسانی درست و آموزش عمومی در چنین حوادثی اهمیت زیادی داشته باشد.
او در تشریح وضعیت تهران به وجود حدود ۱۰۰ مرکز پزشکی هسته‌ای و ۵۰ مرکز رادیوتراپی و رادیوگرافی اشاره کرد. همچنین تعدادی از مراکز دانشگاهی دارای آزمایشگاه هسته‌ای هستند و شرکت‌هایی در تهران از چشمه‌های پرتوزا استفاده می‌کنند.
وجود این مراکز به معنای خطرناک بودن فعالیت عادی آنها نیست اما در حوادثی مانند آتش‌سوزی و تخریب ساختمان یا حملات نظامی ممکن است مدیریت مواد پرتوزا به یکی از مسائل مهم امدادرسانی تبدیل شود.
خرم‌باقری با اشاره به تجربه جنگ‌های ۱۲ روزه و ۴۰ روزه گفت یکی از نگرانی‌ها احتمال هدف قرار گرفتن بیمارستان‌هایی بود که بخش پزشکی هسته‌ای دارند.
او همچنین به رآکتور تحقیقاتی تهران در محدوده امیرآباد اشاره کرد و گفت در صورت وقوع حادثه ممکن است تخلیه ساکنان محدوده‌ای مشخص ضرورت پیدا کند. البته فاصله تخلیه به نوع حادثه و میزان انتشار مواد پرتوزا بستگی دارد و نمی‌توان برای همه حوادث یک شعاع ثابت تعیین کرد.
به گفته معاون آموزش و پژوهش قرارگاه پدافند پرتوی کشور در جنگ ۱۲ روزه موضوع توزیع قرص ید در مناطق پرخطر نیز مطرح شده بود اما در نهایت تصمیم گرفته شد توزیع این قرص‌ها از طریق خانه‌های بهداشت انجام شود.
خرم‌باقری این موضوع را با ضعف اطلاع‌رسانی عمومی مرتبط دانست و گفت: «ما در سیاست اطلاع‌رسانی‌مان در کشور این مشکل را داریم که نتوانستیم اطلاع‌رسانی و آگاهی درستی را به مردم منتقل کنیم.»
قرص ید پایدار تنها در شرایط مشخص و با دستور مسئولان بهداشتی برای کاهش جذب ید رادیواکتیو در غده تیروئید استفاده می‌شود و مصرف خودسرانه آن راهی برای محافظت عمومی در برابر همه انواع پرتوگیری نیست.
یکی از بخش‌های نشست به بررسی فرضی انفجار یک سلاح هسته‌ای ۱۰ کیلوتنی در محدوده امیرآباد اختصاص داشت.
خرم‌باقری توضیح داد که در چنین سناریویی مجاورت محل انفجار با رآکتور تحقیقاتی تهران به معنای افزایش قدرت انفجار هسته‌ای نیست. او همچنین درباره نقش ساختمان‌ها در گسترش موج انفجار و میزان تابش اولیه توضیحاتی ارائه کرد.
با این حال میزان تخریب و تلفات احتمالی در چنین حادثه‌ای به عوامل متعددی از جمله ارتفاع انفجار و تراکم ساختمان‌ها و شرایط محیطی بستگی دارد و بدون مدل‌سازی دقیق نمی‌توان محدوده آسیب را تعیین کرد.
خرم‌باقری به پیامدهای ریزش مواد رادیواکتیو نیز اشاره کرد. به گفته او شرایط جوی در مسیر انتشار آلودگی نقش مهمی دارد و میزان پرتودهی ناشی از ریزش رادیواکتیو در ساعات پس از انفجار کاهش پیدا می‌کند.
او همچنین بر دشواری ورود نیروهای امدادی به مناطق آلوده تأکید کرد. تجهیزات حفاظتی می‌توانند از تماس یا استنشاق مواد آلوده جلوگیری کنند اما لباس‌های معمول حفاظت پرتوی نمی‌توانند مانع همه انواع پرتوگیری شوند. به همین دلیل نیروهای امدادی برای فعالیت در چنین محیطی به آموزش و تجهیزات تخصصی و پایش میزان پرتوگیری نیاز دارند.
بخش دیگری از نشست به مسئولیت مدیریت شهری اختصاص داشت. در شرایط عادی خدمات شهری شامل آتش‌نشانی و جمع‌آوری پسماند و امدادرسانی است اما در حادثه پرتوی انجام همین وظایف به تجهیزات و آموزش متفاوتی نیاز دارد.
خرم‌باقری با اشاره به طرح ملی پاسخ به تهدیدات هسته‌ای حوزه‌های مسئولیت مدیریت شهری را تشریح کرد. اطفای حریق و مدیریت اجساد و پسماندهای آلوده و جست‌وجو و نجات و اسکان اضطراری و مراقبت جمعی و تخلیه اضطراری و پشتیبانی از خدمات و تأسیسات شهری از جمله وظایفی است که برای مجموعه شهرداری پیش‌بینی شده است.
او تأکید کرد که انجام این مأموریت‌ها مشروط به آموزش نیروهای امدادی است. نیروهایی که قرار است به شهروندان کمک کنند باید ابتدا بدانند چگونه از خود در برابر آلودگی پرتوی محافظت کنند.
موضوع پسماندهای آلوده نیز در این نشست مطرح شد. خرم‌باقری توضیح داد که رفع آلودگی به معنای نابود کردن مواد رادیواکتیو نیست. در بسیاری از موارد باید مواد آلوده از محیط جمع‌آوری و برای نگهداری یا دفع ایمن به محل مناسب منتقل شوند.
محسن مهرجو رئیس اداره تهدیدات نامتعارف سازمان پیشگیری و مدیریت بحران شهر تهران نیز درباره اقدامات شهرداری توضیح داد.
به گفته او شهرداری تهران در حوادث انسان‌ساخت براساس دستورالعمل‌های سازمان پدافند غیرعامل مسئولیت‌های مشخصی دارد و تاکنون ۱۳ کارگروه در حوزه پدافند غیرعامل زیر نظر شهردار تهران تشکیل شده است.
مهرجو گفت نخستین دستورالعمل ابلاغی در این زمینه دستورالعمل شهید فخری‌زاده بوده که براساس آن کارگروه اطفای حریق و مدیریت اجساد و پسماند ایجاد شده است.
طبق این دستورالعمل شهرداری باید برای تشکیل تیم‌های عملیاتی و تأمین خودروهای امدادی اقدام کند.
او توضیح داد که وظیفه مشخص سازمان پیشگیری و مدیریت بحران شهر تهران در حوزه پرتوی تشکیل همین کارگروه بوده و این کارگروه اکنون شکل گرفته است.
با این حال تشکیل کارگروه تنها بخشی از آماده‌سازی برای یک حادثه است. موضوع آموزش نیروها و تأمین تجهیزات و نحوه اجرای عملیات مشترک میان دستگاه‌ها نیز در چنین شرایطی اهمیت دارد.
در اسناد ارائه‌شده درباره جلسات هماهنگی پدافند پرتوی نیز بر تشکیل کارگروه مشترک برای تدوین و بازنگری سناریوهای تمرینی تأکید شده است.
براساس این اسناد نمایندگانی از سازمان پدافند غیرعامل کشور و سازمان انرژی اتمی و وزارت بهداشت و دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی و استانداری تهران و سازمان پیشگیری و مدیریت بحران شهر تهران در هماهنگی‌های مربوط به تمرین‌های پدافند پرتوی مشارکت دارند.
همچنین در تقسیم وظایف دستگاه‌ها موضوعاتی مانند تخلیه اضطراری و جست‌وجو و نجات و اسکان موقت و مدیریت پسماند و تأمین خدمات زیربنایی مورد توجه قرار گرفته است.
در این اسناد بر پیگیری اقدامات دستگاه‌های مسئول و ارائه گزارش در جلسات هماهنگی نیز تأکید شده است.
علی قنبری‌نسب دبیر نشست و پژوهشگر گروه مطالعات ایمنی و پیشگیری از بحران در آغاز جلسه سه پرسش را مطرح کرده بود؛ آسیب‌پذیری هسته‌ای چگونه شناسایی می‌شود؟ تهران در برابر این حوادث چه آسیب‌هایی دارد؟ و چگونه می‌توان از شهروندان محافظت کرد.
تجربه حوادث پرتوی نشان می‌دهد که پناه گرفتن در ساختمان مناسب و دور ماندن از هوای آلوده در بسیاری از شرایط می‌تواند از پرتوگیری بکاهد. تخلیه نیز باید براساس نوع حادثه و مسیر انتشار آلودگی و دستور مقام مسئول انجام شود. خروج شتاب‌زده از منطقه همیشه ایمن‌ترین اقدام نیست.
