شکاف مشارکت و مستمری بازنشستگی در اروپا

برآوردهای سازمان همکاری و توسعه اقتصادی (OECD) نشان می‌دهد در ۲۲ کشور از ۳۰ کشور اروپایی بررسی‌شده، حق‌بیمه‌های اجباری برای تامین درآمدی معادل ۷۰ درصد حقوق پیش از بازنشستگی کافی نیستند. کارکنان با دستمزد متوسط در سوئیس ممکن است ناچار باشند ماهانه بیش از هزار یورو و در آلمان بیش از ۶۰۰ یورو پس‌انداز اضافی داشته باشند.

سازمان همکاری و توسعه اقتصادی در گزارش «چشم‌انداز مستمری‌ها ۲۰۲۶» بررسی کرده است که کارکنان با دستمزد متوسط، در طول دوران اشتغال خود، به چه میزان پس‌انداز اضافی نیاز دارند تا پس از بازنشستگی درآمدی معادل ۷۰ درصد حقوق ناخالصشان داشته باشند.

این سازمان به تفاوت میان درآمد مورد انتظار از حق‌بیمه اجباری و درآمد هدف، «شکاف مشارکت» می‌گوید؛ یعنی سهمی از درآمد که کارکنان باید علاوه بر پرداخت‌های اجباری، به‌صورت داوطلبانه در طرح‌های بازنشستگی پس‌انداز کنند. 

این شکاف در میان مردان شاغل با درآمد متوسط، از 0.4 درصد در ترکیه تا 20.7 درصد در لیتوانی متغیر است. نرخ‌های مربوط به زنان در بیشتر کشورها تقریبا مشابه مردان است، اما در لهستان و مجارستان، شکاف زنان به‌ترتیب 8.6 و 2.9 واحد درصد بیشتر است.

در شماری از کشورها «شکاف مشارکت» دو رقمی است: ایرلند با 19.4 درصد، لهستان با 17.3 درصد، کرواسی با 15.7 درصد، اسلوونی با 12.5 درصد، لتونی با 12.3 درصد، استونی با 12.2 درصد، سوئیس با 12.1 درصد، آلمان با 11.1 درصد، بلژیک با 10.7 درصد و ایسلند با ۱۰ درصد. در بریتانیا این رقم 9.1 درصد و در فرانسه 6.2 درصد است. در مقابل، بلغارستان، اسلواکی و سوئد به‌ترتیب شکاف‌هایی معادل 4.4، 3.9 و 2.2 درصد دارند.

در اتریش، دانمارک، یونان، ایتالیا، لوکزامبورگ، هلند، پرتغال و اسپانیا، انتظار می‌رود مستمری‌های اجباری برای مردان با دستمزد متوسط، هدف تعیین‌شده از سوی OECD را تامین کنند.

پس‌انداز اضافی ماهانه چقدر است؟

یورونیوز با اعمال نرخ‌های شکاف مشارکت OECD بر میانگین دستمزد ناخالص سال ۲۰۲۵، میزان پس‌انداز اضافی مورد نیاز را محاسبه کرده است. بر این اساس، مردان شاغل با دستمزد متوسط در ترکیه باید ماهانه حدود پنج یورو و در سوئیس ۱۰۸۴ یورو بیشتر پس‌انداز کنند.

این رقم در ایرلند ۹۷۴ یورو، ایسلند ۷۱۶ یورو، آلمان ۶۱۷ یورو، بلژیک ۵۵۶ یورو و نروژ ۵۳۲ یورو در ماه است. در بریتانیا هم این پس‌انداز اضافی به حدود ۴۹۴ یورو می‌رسد. در فرانسه، اسلواکی، بلغارستان، سوئد، رومانی، مجارستان و لهستان، به‌ترتیب باید ماهانه حدود ۲۳۸، ۶۴، ۶۸، ۹۱، ۱۱۱، ۱۲۹ و ۳۶۰ یورو کنار گذاشته شود.

البته حتی مبالغ نسبتا اندک هم در کشورهایی با دستمزد پایین می‌توانند فشار مالی ایجاد کنند. میانگین درآمد ناخالص ماهانه در سال ۲۰۲۵ از ۱۵۴۹ یورو در ترکیه تا ۸۹۵۷ یورو در سوئیس متغیر بود. در آلمان این رقم ۵۵۵۸ یورو، در بریتانیا ۵۴۴۵ یورو، در فرانسه ۳۸۳۰ یورو و در لهستان ۲۰۷۸ یورو بود.

چرا شکاف مستمری کشورها متفاوت است؟

«استفانی پایت»، تحلیلگر سیاست‌گذاری در OECD، می‌گوید تفاوت‌ها مستقیما به میزان درآمدی بستگی دارد که کارکنان می‌توانند از نظام مستمری اجباری انتظار داشته باشند. هرچه نرخ جایگزینی درآمد (نسبت مستمری به دستمزد پیش از بازنشستگی) پایین‌تر باشد، فرد باید سهم بیشتری را به‌صورت داوطلبانه پس‌انداز کند.

«تراوته مایر»، استاد دانشگاه ساوتهمپتون، شکاف بزرگ مستمری در لهستان را به کاهش مستمری‌های دولتی پس از گذار از سوسیالیسم دولتی به اقتصاد بازار مرتبط می‌داند. به گفته او، شکاف ایرلند هم به مستمری‌های اجباری سنتا پایین در این کشور بازمی‌گردد. در مقابل، نظام قدرتمند مستمری عمومی سوئد که ریشه در حکمرانی سوسیال‌دموکراتیک دارد، یکی از دلایل شکاف کوچک‌تر این کشور است.

با این حال، شکاف کوچک لزوما به معنای برخورداری از مستمری کافی نیست. «لائوری لپیک»، استاد دانشگاه تالین، تاکید می‌کند که این شاخص به‌تنهایی نشان نمی‌دهد مستمری اجباری در کشورهایی مانند ترکیه چه قدرت خریدی دارد. قدرت خرید درآمد بازنشستگی و هزینه‌های زندگی در دوران سالمندی هم اهمیت دارد.

آینده بازنشستگی هنوز قطعی نیست

برآوردهای OECD آینده‌نگرند و وضعیت بازنشستگان فعلی را نشان نمی‌دهند. این محاسبات بر اساس نرخ‌های جایگزینی مورد انتظار برای افرادی انجام شده که اکنون وارد بازار کار می‌شوند، با این فرض که قوانین نظام مستمری تا زمان بازنشستگی آن‌ها ثابت بماند.

البته تغییرات قانونی از پیش تصویب‌شده، از جمله افزایش سن بازنشستگی، در این پیش‌بینی‌ها لحاظ شده است. «مارک گورا»، استاد مدرسه اقتصاد ورشو، می‌گوید افزایش بیشتر سن بازنشستگی می‌تواند نیاز به پس‌انداز اضافی را کاهش دهد، در حالی که پایین‌آمدن نرخ جایگزینی مستمری، این نیاز را افزایش خواهد داد.

مایر هم هشدار می‌دهد که پس‌انداز داوطلبانه بازنشستگی معمولا کافی نیست، به‌ویژه برای افراد کم‌درآمد؛ زیرا بسیاری از مردم نیازهای آینده را کمتر از واقع برآورد می‌کنند، مخارج فعلی را در اولویت می‌گذارند یا توان مالی لازم برای پس‌انداز ندارند.

از این رو، شکاف مشارکت به‌تنهایی تصویر کاملی از امنیت مالی دوران سالمندی ارائه نمی‌دهد؛ سطح مستمری اجباری، قدرت خرید آن، میزان دستمزد و امکان واقعی پس‌انداز هم در تعیین کیفیت زندگی پس از بازنشستگی نقش دارند.

منبع: یورونیوز