به گزارش آتیه‌آنلاین از مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، گزارش این مرکز از شاخص‌های کلان بخش آب در پاییز ۱۴۰۴ نشان می‌دهد که با وجود رشد میانگین بارش کشور در مقایسه با سال قبل، ذخایر سدهای ایران همچنان کاهش چشمگیری را تجربه می‌کند؛ به‌گونه‌ای که حجم آب ذخیره‌شده در سدهای کشور در پایان پاییز به ۱۷.۵ میلیارد مترمکعب، یعنی حدود ۳۴ درصد ظرفیت کل مخازن، رسید.
حجم آب موجود در سدهای کشور نسبت به مقطع مشابه در سال پیش ۲۲ درصد کاهش نشان می‌دهد. استمرار پدیده خشکسالی در سال‌های گذشته، سپری شدن تابستان‌های بسیار گرم و افزایش مصرف آب از عوامل اصلی تأثیرگذار بر افت ذخایر سدها برشمرده شده‌اند.
افت قابل توجه ذخایر سدهای تهران و البرز
همچنین در زنجیره سدهای استان‌های تهران و البرز، افت حجم ذخایر در قیاس با زمان مشابه سال گذشته میان ۳۱ تا ۸۸ درصد ثبت شده است. سال گذشته در برخی از این مخازن مانند سد کرج، عملاً آب قابل برداشتی باقی نمانده بود و میزان خروج آب صرفاً در حد جریان پایه رودخانه گزارش شد. این مسئله با توجه به جایگاه حیاتی سدهای حوزه در تأمین آب شرب کانون‌های پرجمعیت اهمیت مضاعفی دارد. افت شدید منابع آبی سدها در دامنه‌های جنوبی البرز، بر لزوم تنوع‌بخشی به شیوه‌های تأمین آب و صیانت از منابع آب زیرزمینی تأکید می‌کند؛ در حالی که بر اساس آمارهای موجود، ۶۴ درصد جمعیت ایران درگیر خشکسالی شدید هستند.
کاهش بیش از ۸۰ درصدی ذخایر سد دوستی
در استان خراسان رضوی، حجم ذخیره آب پشت سد دوستی با افتی بالغ بر ۸۰ درصد همراه شده است؛ موضوعی که تهدید بروز تنش در تأمین آب شرب کلان‌شهر مشهد را تشدید می‌کند. در استان گلستان نیز سدها به‌طور کامل از مدار بهره‌برداری خارج شده‌اند. در سمت مقابل، سدهای استان هرمزگان از معدود نقاطی بودند که وضعیتی مطلوب‌تر نسبت به پاییز سال گذشته داشتند.
در حوزه زنجیره سدهای رودخانه کارون، ذخایر در مقایسه با پاییز پارسال ۱۵ درصد کاهش داشته است. همچنین مخزن سد مارون افت بیش از ۵۰ درصدی را تجربه کرده و در استان‌های غرب کشور نیز ذخایر برخی از سدها تا نزدیک ۲۰ درصد کاهش نشان می‌دهد.
ناتوانی بارش‌ها در احیای حجم سدها
اگرچه میانگین بارندگی کشور در پاییز ۱۴۰۴ به ۶۰.۱ میلی‌متر رسید و در مقایسه با پاییز ۱۴۰۳ رشدی در حدود ۸۰ درصد ثبت کرد، اما این افزایش بارش عمدتاً به بارندگی‌های متمرکز در استان‌های هرمزگان، کرمان و خراسان جنوبی وابسته بود و در ۲۴ استان کشور حجم بارندگی کمتر از میانگین دوره‌های بلندمدت گزارش شد.
شدیدترین میزان افت بارندگی نسبت به میانگین بلندمدت، در دامنه‌های جنوبی البرز و همچنین استان‌های خراسان شمالی، اردبیل، مرکزی، سمنان، همدان و کرمانشاه رقم خورد؛ به‌گونه‌ای که مقدار بارش در این مناطق به کمتر از نیمی از حد میانگین رسید.
علاوه بر این، بخش عمده نزولات جوی پاییز در نیمه دوم آذرماه رخ داد و ماه‌های نخستین این فصل عملاً خشک سپری شدند. از سوی دیگر، میانگین دمای هوا در پاییز به ۱۶ درجه سلسیوس رسید که ۱.۲ درجه فراتر از میانگین بلندمدت بود و سبب شد پاییز ۱۴۰۴ به‌عنوان سومین پاییز گرم در نیم‌قرن گذشته ثبت شود.
هم‌زمانی بارش‌های نامتوازن با دمای فراتر از نرمال، مانع احیای ذخایر مخازن سدها شده است؛ به‌ویژه آنکه این کاهش ذخایر، تداوم‌بخش خشکسالی پیاپی سال‌های گذشته به شمار می‌رود.
کسری آبخوان‌های زیرزمینی کشور به ۱۵۰ میلیارد مترمکعب رسید
از سوی دیگر، حداقل کسری تجمعی سفره‌های آب زیرزمینی کشور تا پایان شهریور ۱۴۰۴ به ۱۵۰ میلیارد مترمکعب رسیده است. در وضعیتی که ذخایر آب‌های سطحی در برخی نواحی کاهش چشمگیری یافته و تکیه بر سدها برای پایدارسازی تأمین آب سخت‌تر شده است، مقابله با خشکسالی و حفاظت از سفره‌های آب زیرزمینی اولویت نخست مدیریت منابع آب محسوب می‌شود.
در این راستا، تنوع‌بخشی به شیوه‌های تأمین آب و پیشگیری از فشار مضاعف بر آبخوان‌ها با هدف صیانت از منابع حیاتی به‌ویژه آب شرب، ضرورتی دوچندان پیدا کرده است.
کاهش تولید برق‌آبی به کمتر از یک‌پنجم تابستان
میزان کل تولید برق از نیروگاه‌های برق‌آبی کشور در پاییز ۱۴۰۴ معادل یک‌هزار و ۲۸ هزار مگاوات‌ساعت به ثبت رسیده است. این حجم تنها حدود ۱.۱ درصد از کل انرژی برق تولیدی کشور را در فصل پاییز پوشش داده است.
نکته درخور توجه این است که حجم تولید برق‌آبی پاییز در قیاس با تابستان ۱۴۰۴ به کمتر از یک‌پنجم تقلیل پیدا کرده است. این افت علاوه بر متأثر بودن از تحلیل رفتن ذخایر سدها، به افت مصرف و تقاضای شبکه سراسری برق در پاییز برمی‌گردد؛ زیرا در فصل تابستان، مصرف برق صعودی است و فرایند تولید برق‌آبی در ساعات پیک بار تقویت می‌شود.
ضرورت اساسی در تنوع‌بخشی به منابع تأمین آب
افت چشمگیر ذخایر سدها همگام با تشدید کسری تجمعی سفره‌های زیرزمینی، ضرورت تحول در مدیریت منابع آب و متنوع‌سازی مبادی تأمین آب را برجسته ساخته است. بهبود بارندگی‌ها در یک مقطع فصلی نمی‌تواند پیامدهای خشکسالی متمادی را برطرف و حجم مخازن سدها را بازیابی کند. افت منابع آبی سدهای تهران و البرز، خالی شدن شدید سد دوستی و از دست رفتن کارایی مخازن گلستان، نشانه‌های بارز استمرار بحران در منابع آبی کشور هستند.
در این اوضاع و احوال، صیانت ساختاری از آب‌های زیرزمینی، ممانعت از برداشت‌های مازاد بر ظرفیت آبخوان‌ها و معطوف ساختن توجه ویژه به مبادی اصلی آب شرب، ارکان غیرقابل‌اجتناب در حکمرانی و مدیریت بهینه منابع آب کشور تلقی می‌شوند.
