لحظات طاقت‌فرسای احیا تمام می‌شود و پرستار مسئول شیفت از اتاق بیرون می‌آید. همان لحظه همراه بیمار دیگری صدایش می‌کند که بیا و سرم مریض ما را بکش. لیلا فرصت غصه خوردن ندارد: «همه می‌گویند شما که براتون عادی شده! نه، هیچ‌وقت مرگ یک آدم برای ما عادی نمی‌شود. درست است که این شغل ماست و بدون وقفه به کار بیماران رسیدگی می‌کنیم اما دلیل نمی‌شود که از احساسات انسانی خالی شده باشیم.»
لیلا ناراحتی‌اش را پنهان می‌کند: «گاهی در تنهایی فکر می‌کنم که مرگ چند نفر را به چشم دیده‌ام. پارسال سال خیلی سختی بود. اعتراضات و جنگ حال همه ما را بدتر از قبل کرد و هنوز استرس داریم و وضعیت روانی‌مان خوب نیست.»
ستاره، پرستار بخش دیالیز است: «نه پول کافی داریم نه شرایط کاری خوب. بابت این‌ها باید به ما تسلیت بگویند نه تبریک. چندین روز در هفته شیفتم و بچه‌هایم را کم می‌‌بینم. تمام دوران جنگ در تهران ماندم و شیفت دادم. احساس می‌کنم کار سنگین، حقوق کم و تربیت فرزندان به تنهایی، باری را بر دوشم گذاشته که دیگر نمی‌توانم تحملش کنم.»
او مدتی با روان‌درمانگر صحبت می‌کرد اما حالا دیگر انگیزه‌ای ندارد: «هزینه‌اش بالاست. برای یک جلسه باید کلی پول بدهم در حالی که مخارج زندگی فرصت نفس کشیدن نمی‌دهند.»
زهرا، 10 سال است که پرستار بخش سرطان است: «حس می‌کنم روانم فرسوده شده. گاهی فکر می‌کنم وارد شغل اشتباهی شده‌ام هیچکس قدر آدم را نمی‌داند. چند روز در بیمارستان ماندن راحت نیست آن هم وقتی مسئولیت 15 یا 20 مریض با تو است. باید مسائل همه‌شان را بدانی و همدل باشی در حالی که آن بیرون کلی مشکل، منتظر برگشتن تو هستند.»
وحید شریعت، رئیس انجمن روانپزشکان ایران به آتیه آنلاین می‌گوید: «اگر سلامت روان همه کارکنان را در نظر بگیریم، کادر درمان را باید به‌طور ویژه بررسی کنیم. این قشر در سال گذشته شرایط خاصی را تجربه کردند؛ چه در اعتراضات دی ماه که از نظر روانی بسیار آسیب دیدند و چه در جنگ که با صحنه‌های مرتبط با بمباران و آسیب‌های جنگ روبه‌رو شدند.»
به گفته او برای کمک به سلامت روان کادر درمان در این شرایط دو دسته اقدامات لازم است: «یک بخش اقدامات سازمانی است. کسانی که در آن شرایط سخت کار کرده‌اند، باید آموزش‌هایی ببینند که چطور با خطر آسیب روانی روبه‌رو شوند. دادن مرخصی و تسهیلات هم می‌تواند کمک‌کننده باشد.»
او ادامه می‌دهد: «بخش دیگر اقدامات در حوزه فردی است. خود افراد باید اصول خودمراقبتی را بدانند که در صورت داشتن چه حالت‌هایی به پزشک مراجعه کنند.»
روح‌الله کیهانی، پرستار بخش سی‌سی‌یو به آتیه آنلاین می‌گوید: «در روزهای جنگ همه ما دغدغه خانواده و خودمان و جان مریض‌هایمان را داشتیم و می‌ترسیدیم. شماره تلفن‌هایی اعلام شد که هرکس نیاز به مشاوره دارد، تماس بگیرد اما فرصت این کار را نداشتیم.»
شریعت توضیح می‌دهد: «به وزارت بهداشت نامه نوشتیم و درباره دستیاران و کادر درمان توصیه‌هایی کردیم اما متاسفانه بازخورد مناسبی نداشت. توصیه‌ها در بورورکراسی‌های مختلف گیر کرد و فرصت از دست رفت و جنگ شد و این موضوع به فراموشی سپرده شد.»
شریعت از احتمال افزایش اختلالات روانی در صورت روبه‌رو شدن با صحنه‌های متعدد دردناک می‌گوید: «در حال حاضر احتمال اختلال اضطراب بعد از سانحه در کادر درمان زیاد است.»
محمدرضا شالبافان، مدیر دفتر سلامت روانی وزارت بهداشت این گفته را تایید می‌کند: «مطالعات اولیه حاکی از این است که در مورد نیروهایی مانند کادر سلامت که در خط مقدم مواجهه با آسیب‌دیدگان بودند، افزایش بالای اختلال پس از سانحه و اضطراب را داریم.»
او توجه به سلامت روان کادر درمان را یکی از اولویت‌های وزارت بهداشت می‌داند و به آتیه آنلاین می‌گوید: «در اردیبهشت ماه سامانه‌ای برای کادر درمان رونمایی شد که می‌توانند مراجعه کنند تا با پاسخ به چند سوال اختلالات شاخص روانپزشکی افسردگی، اضطراب، اختلال اضطراب پس از سانحه مشخص شود.»
به گفته شالبافان در صورت شناسایی مشکل، محتوای آموزش خودمراقبتی در اختیار آنها قرار می‌گرفت و اگر مشکل حادتر بود، پیشنهاد می‌شد درصورت تمایل مشخصات خود را برای ارجاع بدهند تا کارشناسان دفتر سلامت روانی وزارت بهداشت به صورت رایگان با آنها در ارتباط باشند.
مدیر دفتر سلامت روانی وزارت بهداشت اعلام کرد: «تعداد قابل توجهی از افراد مایل بودند خودشان مراجعه کنند اما درصد کمتری هم خواستند که پیگیری شوند. بالای 77 درصد از خدماتی که گرفتند راضی بودند.»
وحید شریعت درباره پوشش بیمه‌ای خدمات روان‌درمانی می‌گوید: «بیشتر پزشکان تمایلی به قرارداد بستن با بیمه ندارند. تاخیر در پرداخت‌های بیمه، انگیزه آنها را از بین می‌برد. بیمه نتوانسته جذابیتی برای پزشکان ایجاد کند از طرف دیگر باری که این پوشش بیمه کم از دوش بیماران برمی‌دارد، خیلی کم است و دردی را دوا نمی‌کند.»
به گفته او امروز هم مشکلات بیمه‌ها آن‌قدر زیاد است که نمی‌توانند تعهدات جدیدی را برعهده بگیرند.
محمدعلی همتی، معاون درمان سازمان تأمین اجتماعی پیش‌تر درباره وضعیت بیمه چنین توضیح داده است: «گسترش بی‌محابای خدمات روان‌درمانی یک چالش جدی برای سازمان‌های بیمه‌گر است و به همین دلیل شورای عالی بیمه مصوب کرد که خدمات روان‌درمانی در دو گروه کارشناسان ارشد و دکترای روان یا روانشناسان بالینی و روانشناسان سلامت ارائه شود. خدمات مذکور اگرچه توسعه کامل پیدا نکرده اما تحت پوشش بیمه قرار گرفته است.»
لیلا درباره کمک گرفتن از روانشناس می‌گوید: «نه پولش را دارم نه وقتش را. زندگی‌ام آن قدر هزینه دارد که نمی‌توانم بخشی را به تراپی اختصاص بدهم. حقوق بالایی ندارم، بیمه هم مگر چقدر پوشش می‌دهد.»
رئیس سازمان نظام روانشناسی و مشاوره کشور مدتی قبل اعلام کرد: «برای متخصصان کارشناسی ارشد با بیش از ۱۵ سال سابقه، تعرفه‌ها در مراکز دولتی سه میلیون و ۴۱۲ هزار ریال، عمومی غیردولتی ۶ میلیون و ۳۳۲ هزار ریال، خیریه و موقوفه ۸ میلیون و ۲۱۴ هزار ریال و در بخش خصوصی ۸ میلیون و ۹۵۱ هزار ریال تعیین شده است.
اما به گفته شریعت بسیاری از افراد به مراکز دولتی نمی‌روند و ترجیح می‌دهند درمان را با روان‌درمانگر خود در مراکز خصوصی پیش ببرند که هزینه بالایی دارد.
احمد نجاتیان، رئیس کل سازمان نظام پرستاری پیش از توضیح درباره اقدامات انجام شده برای ارائه خدمات به کادر درمان و پرستاران درباره آسیب‌های روانی آنها به آتیه‌آنلاین می‌گوید: «مواردی از رفتارهای نامناسب در خانواده پرستاران و مشکلات آنها، گزارش شده است. همچنین رفتاری که در محیط کار با مدیران و همکاران خود دارند و برخی موضوعاتی که متاسفانه منجر به خودکشی شده است.»
او ادامه می‌دهد: «برخی علائم را می‌شناسند و می‌فهمند در معرض خطرند اما خیلی‌ها متوجه نیستند. ممکن است فرد با مدیرش دچار درگیری شود اما نمی‌داند این آسیب در نتیجه جنگ اتفاق افتاده.»
نجاتیان از برگزاری دوره‌هایی برای شناخت وضعیت روانی افراد خبر می‌دهد: «در این دوره‌ها تمرکز بر بررسی وضعیت روزمره زندگی افراد است اینکه آیا خواب کافی، تغذیه مناسب دارند یا خیر. با یک مجموعه دانش بنیان قرارداد بستیم. یک آزمون آنلاین طراحی شده که پرستاران باید در آن شرکت کنند و به سوالاتی پاسخ دهند. در نهایت یک برگه شخصیت‌شناسی اولیه به فرد داده می‌شود که براساس پاسخ‌هایی که داده مشخص می‌کند احتمال افسردگی، اضطراب یا اختلالات دیگر وجود دارد. قرارداد مربوطه امضا شده و در صورت برطرف شدن مشکلات سخت‌افزاری و نرم‌افزاری، کار آغاز خواهد شد.»
او یادآوری می‌کند: «سازمان نظام روانشناسی قول داده که مجموعه‌ای از روانشناسان معتبر کشور را به ما معرفی کند. این متخصصان با قیمت مناسب و پوشش بیمه به متقاضیان کمک می‌کنند.»
احمد نجاتیان با انتقاد از بی‌توجهی به شرایط پرستاران می‌گوید: «در اداراتی با امکانات ورزشی، تمام کارکنان در وقت اداری امکان استفاده از ظرفیت‌های ورزشی محل کارشان را دارند. برای پرستاران چنین امکانی وجود ندارد. محیط کار پرستاران بسیار کسل‌کننده است. شما وقتی پا به بیمارستان می‌گذارید، افسرده می‌شوید.»
رئیس نظام پرستاری توضیح می‌دهد: «پیشنهاداتی به وزارت بهداشت دادیم که این مسائل را بررسی کنیم؛ سالنی برای ورزش در نظر بگیریم و محیط را از نظر رنگ و فضا استاندارد کنیم تا محیط کاری که پرستار ساعت‌های طولانی در آنجاست بتواند سلامت روانش را افزایش دهد نه اینکه او را افسرده کند.»
مریم سوپروایزر بوده و حالا چند سالی است به استرالیا مهاجرت کرده: «در یک کلمه می‌توانم بگویم حالا روانم سالم است. من عاشق پرستاری‌ام اما در ایران شرایط شغلی خوبی نداشتم؛ حقوق کم، توهین همراهان، شیفت‌های طولانی، بیمارستان قدیمی و بدون امکانات. اما اینجا با وجود اینکه مجبور شدم یک دوره دو ساله بگذارنم تا مرا به عنوان پرستار قبول کنند، خوشحالم؛ حقوقم خوب است، محیط بیمارستان تمیز و آرام و امن است. به راحتی مخارج زندگی‌ام را تامین می‌کنم و برای تفریحات مورد علاقه خودم وقت دارم.»
او می‌گوید: «آدم در هر شرایطی چه خوب چه بد، کارش را انجام می‌دهد اما بعد از چند سال می‌فهمد که شرایط بد چقدر او را خسته و فرسوده کرده در حالی که وقتی امنیت شغلی و حقوق مناسب و احترام و رفاه داری، شرایط سخت، به راحتی می‌گذرد.»
شریعت درباره شرایط زیستی پرستاران تاکید می‌کند: «اولین اصل خودمراقبتی داشتن یک خواب منظم است که معمولا در این گروه نیست. بعد از آن هم ورزش و فعالیت و دوری از اخبار بد است اما آنها در دل اخبار بد هستند.»
اقدامات انجام شده برای سلامت کادر درمان، کافی نیست. این گروه در خط اول مراقبت از سلامت جامعه فعالیت می‌کنند و حال خوب خودشان می‌تواند کیفیت نظام مراقبت را ارتقا دهد.
