بلوکهای سیمانی در هم شکسته، تکههای پراکنده چند کپر و تلی از ماسه و خاک و سیمان؛ این لحظاتی از یک ویدیویی یک دقیقهای از تخریب خانههای «میرآباد» چابهار است که زیر آن تاریخ 15 شهریور امسال نوشته شده است. اهالی در سالهای گذشته بارها این تصویر را دیدهاند. «رحیم» که همسایه میرآبادیهاست میداند ممکن است چند خانه در عرض یک شب تخریب یا به آتش کشیده شوند؛ چون «زمینخواران» تصمیم گرفتهاند یک تکه زمین را به دست بیاورند. حتی ممکن است چند لودر هم آلونکها را در هم بشکند؛ چون سندی در کار نیست و خانهها بدون مجوز ساخته شدهاند.
این تصاویر مدتی پیش در یک صفحه اینستاگرامی منتشر شد و تخریب خانههای حاشیهنشینان میرآباد چابهار را به بنیاد مسکن منتسب کرد. هرچند که بنیاد مسکن حضورش را در ماجرای تخریب خانههای میرآباد تکذیب میکند، اما ساکنان و فعالان اجتماعی مدعیاند که بار بخشی از این تخریبها بر دوش گشتهای این نهاد است. مردم میگویند آلونکهای میرآباد چابهار به دلیل حاشیهنشینی و نداشتن سند تا امروز بارها تخریب شده است. بنیاد مسکن انقلاب اسلامی چابهار اعلام کرد تصاویر و مطالب منتشر شده درباره تخریب در مناطق حاشیهای، ارتباطی با فعالیتهای این نهاد ندارد و هرگونه اقدام عمرانی یا ساماندهی اراضی در این مناطق، صرفا با اطلاعرسانی قبلی، هماهنگی با دستگاههای ذیربط و با رعایت کامل کرامت و شان ساکنان انجام خواهد شد. با این حال پیگیریها از منابع محلی نشان میدهد غیر از تاریخ اعلام شده، اصل تخریب گاه به گاه خانههای میرآباد صحت دارد.
اهالی میگویند زمینهای بدون سند این محدوده از اواسط دهه 90 از سوی فردی که خودش را کدخدای منطقه معرفی میکرد، قطعهبندی شده و با قیمت هر متر 200 تا 300 هزار تومان به مهاجران تازه وارد فروخته میشد و کمکم به سرپناه کارگران و صیادان و متکدیان و تعداد کمی از مهاجران کشورهای همسایه تبدیل شد. قیمت این زمینهای بیسند تا سال 1400 به متری دو تا پنج میلیون تومان رسید و تخمین زده میشود که تا امروز جمعیتی حدود چهار هزار نفر در آن ساکن شدهاند. تا حدود دو سال پیش بخش زیادی از اهالی در خانههای کپری ساکن بودند و کمکم خانههایی با بلوکهای سیمانی هم در آن ساختند. معتمدان محلی و فعالان اجتماعی میگویند تخریب خانههای میرآباد از طرف دو گروه صورت میگیرد؛ گروه اول را مردم به نام «زمینخواران»میشناسند؛ کسانی که زمینهای مردم میرآباد را بدون پرداخت پول از آنها طلب میکنند و در صورت مقاومت، خانهها و زمینها را تخریب میکنند یا به آتش میکشند یا با تیراندازیهای شبانه تهدیدشان میکنند تا در نهایت زمینهایشان را به آنها واگذار کنند.
گروه دیگر بنیاد مسکن است که در مواردی برخی از خانههای بدون سند ساخته شده یا در مراحل اولیه ساخت را تخریب میکنند؛ گفتهای که از سوی بنیاد مسکن تایید نشده است. شورای شهر چابهار این تخریبها را رد نمیکند اما تاکید میکند در مواردی خاص و به دلیل ساختوسازهای غیرقانونی است. همچنین به گفته یکی از اعضای این شورا قرار است طرحی تازه برای ساماندهی ساکنان این محله اجرا شود.
رحیم، از اهالی مرادآباد چابهار- منطقهای نزدیک به میرآباد- به یاد میآورد که اواخر دهه 90 و در جریان تخریب تعدادی از خانههای میرآباد، اعتراضاتی از سوی ساکنان آن صورت گرفت و مردم ورودی محله را بستند. او تعریف میکند که «زمینخواران» چطور زمینهای اهالی این محدوده را به دست میآورند: «اگر کسی مقداری زمین داشته باشد یا زنی باشد که هیچ پشتوانهای نداشته باشد، یک گروه زمینخوار به آنها میگوید بخشی از زمینت را به من بده، ولی اگر اهالی مقاومت کنند آنها را اذیت میکنند. ممکن است شب سروصدا و تیراندازی میکنند یا خانههایشان را آتش بزنند. گاهی هم برخی از صاحبان زمینها به افراد یا مهاجران کشورهای همسایه پول میدهند که برای مدتی در خانه بمانند تا خانه خالی نباشد و از زمین نگهداری کنند.» بیشتر اهالی میرآباد مهاجرانی از شهرهای اطرافند و در میانشان کسانی زندگی میکنند که پیش از این ساکن شهر و اجارهنشین بودند، اما بعد از مدتی مجبور به انتقال به این منطقه شدهاند.
رحیم جدگال عضو شورای شهر چابهار به آتیهآنلاین میگوید: «برخی زمینها در این منطقه کاربری عمومی و آموزشی و فرهنگی و مسکونی و تجاری دارند و قرار است مردم این زمینها را در اختیار دولت قرار دهند تا بخشی به صورت قانونی به آنها واگذار شود و باقی زمین برای کاربریهای دیگر ساماندهی شود.» به گفته او نام این طرح «درجاسازی» است و جایگزین برنامه انتقال به مسکن هزار واحدی خواهد شد. آنطور که جدگال توضیح میدهد میرآباد قبلا در حاشیه شهر قرار گرفته بود و به همین دلیل «وضعیت حاشیهنشینی» ایجاد شده بود، اما حالا دقیقا در محدوده شهر واقع شده و دولت تصمیم دارد که برنامهای برای ساماندهی این منطقه اجرا کند.
به گفته او با پیگیری شورا و همکاری اهالی میرآباد قرار است طرح «درجاسازی» انجام شود: «مردم زمینهایی با متراژ بالا در اختیار دارند و خانههایی به صورت آلونک یا کپر به صورت غیرمجاز در آن ساختهاند. قبلا از طرف شرکت بازآفرینی شهری یک مجموعه هزار واحدی برای ساکنان این منطقه ساخته بودند و قرار بود به آن منتقل شوند، اما مردم نپذیرفتند و حالا رئیس سازمان زمین و مسکن به ما قول داده است که درجا سازی با همکاری مردم انجام شود؛ به این ترتیب مردم مقداری زمین در اختیار دولت قرار دهند تا برایشان خانههایی ساخته شود. متراژ خانههایی که به مردم تحویل داده میشود، بر اساس قانون تعیین میشود.»
او میگوید که «هیچ وقت قرار نبوده اهالی این منطقه با آزار و اذیتی روبرو شوند. اگر جایی تصرفی غیرقانونی صورت گیرد، دولت برای جلوگیری از ساختوساز آن را تخریب میکند اما برخی رسانهها تلاش میکنند با این تصاویر علیه دولت بهرهبرداری کنند.»
میرآباد سالهاست در فهرست سکونتگاههای غیررسمی چابهار قرار دارد و کارشناسان معتقدند که مساله آن فقط کالبدی یا «جمعآوری آلونک» نیست و همزمان مربوط به زمین، اسکان، معیشت، حقوق ساکنان، بازآفرینی شهری و اعتماد عمومی است. در شرایط فعلی، اگر عملیات تخریب جلوتر از تأمین اسکان جایگزین حرکت کند، احتمالاً مسئله از سکونتگاه غیررسمی به بیخانمانی و تعارض اجتماعی منتقل میشود. ابوالفضل مشکینی، عضو هیات علمی دانشگاه تربیت مدرس که درباره ساماندهی میرآباد چابهار پژوهش کرده، اعتقاد دارد که برخورد صرفاً قهری و جابهجایی بدون تأمین اسکان و توانمندسازی، موجب انتقال و گسترش سکونتگاههای غیررسمی میشود. تاکید او بر این است که نقشه راه پیشنهادی برای میرآباد و ساکنان محروم آن باید از بحث تخریب و حتی سکونت خارج شود و با عنوان طرح جامع ساماندهی و گذار ایمن میرآباد چابهار تعریف شود، نه طرح جمعآوری آلونکها. در این شرایط اصل محوری این است که هیچ سرپناهی نباید تخریب نشود، مگر آنکه وضعیت خانوار، محل اسکان بعدی، هزینه انتقال و وضعیت حقوقی زمین آن خانوار از قبل تعیین تکلیف شده باشد.
در برنامههای بازآفرینی چابهار، یک پروژه ۳۶ هکتاری برای حدود هزار واحد مسکونی و اسکان هزار خانوار ساکن میرآباد پیشبینی شده و تا اردیبهشت ۱۴۰۴ حدود ۶۴۰ واحد یکطبقه اجرا شده بود. علاوه بر این انتقال بخشی از خانوارها به یک مجموعه ۳۰۰ هکتاری به نام «لیپار» در شهر چابهار نیز مطرح شده است. مشکینی اعتقاد دارد که در این شرایط 10 مرحله میتواند مبنای تصمیمگیری درباره میرآباد قرار گیرد: مرحله توقف برخورد موردی، مرحله دوم سرشماری اجتماعی ـ مکانی میرآباد و تشکیل پرونده برای هر خانوار به صورت شناسایی پلاک/خانوار، مرحله تقسیم میرآباد به سه پهنه با کاربریهای درجاسازی، جابجایی خانوادهها از اراضی بدون امکان تثبیت قانونی و تعیین تکلیف حقوقی و مالکیتی، مرحله چهارم ایجاد زنجیره اسکان، مرحله تبدیل میرآباد به یک «محله»، ششم ورود اقتصاد خانوار و تعریف یک بسته توانمندی، مرحله هفتم انتخاب گزینه تخریب به عنوان آخرین راهکار، مرحله هشتم تشکیل دفتر تسهیلگری میرآباد در خود محله، مرحله نهم مدیریت ارتباطات و افکار عمومی و آخرین مرحله هم ارزیابی پروژه است.
مشکینی اعتقاد دارد که در سال ۱۴۰۵ نیز گزارشهایی درباره تخریب منازل در میرآباد منتشر شد و همین وضعیت نشان میدهد که موضوع از مرحله برنامهریزی گذشته و اکنون نیازمند یک سازوکار فوری و منسجم برای مدیریت انتقال است: «موفقیت پروژه نباید با تعداد آلونکهای جمعآوریشده سنجیده شود با توجه به اینکه قبلاً برای میرآباد راهحل هزار واحدی مرادآباد تعریف شده و اجرا شده است، به نظر من اکنون بهترین اقدام این نیست که یک طرح جدید و جداگانه تهیه شود؛ بلکه باید یک طرح عملیاتی تکمیل و وضعیت اجرا و شرایط آن را روشن کند. این تبدیل پروژه از جمعآوری آلونک به ساماندهی هزار خانوار است.»
میرآباد آخرین نقطه شهر چابهار و روبروی ترمینال مسافربری است و تا مرکز شهر حدود پنج کیلومتر فاصله دارد. اهالی برق را از نزدیکترین تیرهای برق میگیرند؛ مثل کابلهایی که به تیرهای چراغ برق محله مرادآباد وصل است و بابت آن به ساکنانش پول پرداخت میکنند. میرآباد حدود شش سال پیش صاحب دو مدرسه شد که تا دو سال پیش برق نداشت و خانه بهداشت مشترکی با محله مرادآباد دارد. طرح انتقال به مسکن هزار واحدی دقیقا شبیه طرحی است که برای ساکنان منطقه «جنگلوک» اجرا شده است. واحدهای ساخته شده برای اهالی میرآباد به این منطقه بسیار نزدیک است و رحیم تعریف میکند که اهالی راضی به سکونت در این واحدها نشدهاند؛ خانههایی حدودا 65 متری که مدرسه و آتشنشانی و زمین بازی هم دارد، اما آنها تمایلی به رها کردن زمینهای بیسند و زندگی فعلی خود ندارند.
