در سال ۲۰۲۵ دستکم یکهزار و 63 نفر بر اثر حملات با مهمات خوشهای یا بقایای منفجرنشده این سلاحها کشته یا زخمی شدند؛ رقمی که یکی از بالاترین آمارهای سالانه ثبتشده از زمان آغاز انتشار گزارشهای «دیدبان بمبهای خوشهای» است.
غیرنظامیان ۸۷ درصد از قربانیان ثبتشده را تشکیل میدادند و دستکم ۳۴ کودک هم در میان قربانیان بودند. در سال ۲۰۲۵ موارد جدید قربانیشدن بر اثر مهمات خوشهای در افغانستان، کامبوج، عراق، لائوس، سوریه، اوکراین و میانمار ثبت شد. گزارش رسمی همچنین از ثبت قربانیان در لبنان و روسیه خبر میدهد.
مهمات خوشهای سلاحهایی هستند که هنگام انفجار، تعداد زیادی مهمات کوچکتر را در محدودهای وسیع پراکنده میکنند. بخشی از این مهمات کوچک، که به آنها «بمبک» یا مهمات فرعی گفته میشود، در هنگام برخورد منفجر نمیشوند و میتوانند برای سالها یا حتی دههها در زمین باقی بمانند. به این ترتیب، پس از پایان جنگ هم میتوانند برای کودکان، کشاورزان و دیگر غیرنظامیان مرگبار باشند.
برآوردها نشان میدهد بین ۱۰ تا ۴۰ درصد از مهمات فرعی ممکن است هنگام برخورد منفجر نشوند. این مهمات میتوانند برای دههها در زمین باقی بمانند و زمانی که یک فرد بهطور تصادفی روی آنها قدم میگذارد یا یک خودرو آنها را فعال میکند، منفجر شوند.
گزارش سال ۲۰۲۶ «دیدبان بمبهای خوشهای» نشان میدهد در سال ۲۰۲۵ در مجموع ۱۱۴ کیلومتر مربع از زمینهای آلوده به بقایای مهمات خوشهای از طریق عملیات پاکسازی و بررسیهای فنی و غیرفنی پاکسازی شد؛ رقمی که ۱۵ درصد بیشتر از سال ۲۰۲۴ است. همچنین ۶۴ هزار و 898 مورد از بقایای مهمات خوشهای در جریان عملیات پاکسازی منهدم شد.
با وجود این پیشرفت، کاهش شدید بودجه بینالمللی برای عملیات مینروبی و پاکسازی، تلاشها در کشورهایی مانند افغانستان، موریتانی و سومالی را با مشکل مواجه کرده است. کاهش منابع مالی میتواند باعث کند شدن روند پاکسازی، افزایش شمار قربانیان و از دست رفتن مهلتهای تعیینشده برای پاک شدن مناطق آلوده از مهمات خوشهای شود.
«جیمز دنسلو»، رئیس بخش سیاستگذاری سازمان «هالو تراست» (HALO)، میگوید این گزارش باید بهعنوان «زنگ هشداری جهانی» تلقی شود. به گفته او، سطح پاکسازی مناطق آلوده به شکل قابلتوجهی بهبود یافته، اما افزایش شدید مرگومیر و آسیبهای تغییردهنده زندگی ناشی از این سلاحهای غیرتفکیککننده، «اسفبار» است.
اوکراین بهتنهایی بخش بزرگی از قربانیان جهانی مهمات خوشهای را به خود اختصاص داده است. بر اساس گزارش، در این کشور در سال ۲۰۲۵ دستکم ۹۲۷ نفر بر اثر حملات با مهمات خوشهای یا بقایای آنها کشته یا زخمی شدند؛ رقمی معادل ۸۷ درصد کل قربانیان ثبتشده در جهان. اوکراین برای چهارمین سال متوالی بالاترین تعداد سالانه قربانیان مهمات خوشهای را در جهان ثبت کرده است.
تعداد قربانیان اوکراین در سال ۲۰۲۵ بیش از چهار برابر رقم ۲۰۸ قربانی ثبتشده در سال ۲۰۲۴ بود. بخش عمده این تلفات بر اثر حملات با مهمات خوشهای قربانی شدهاند.
سازمان «هالو تراست» اعلام کرده است که از سال ۲۰۲۲ تاکنون در اوکراین ۳۳ هزار ماده منفجره را پاکسازی کرده و حدود یک هزار و 500 نیروی اوکراینی در عملیات این سازمان مشغول به کار هستند.
گزارش همچنین از احتمال ایجاد مناطق آلوده جدید در جریان استفاده از مهمات خوشهای در سال ۲۰۲۵ و نیمه نخست سال ۲۰۲۶ خبر میدهد.
«دنسلو» هشدار میدهد که با کاهش شدید منابع مالی، جامعه بینالمللی نباید اجازه دهد روند پیشرفت متوقف شود. به گفته او، آمار پاکسازی بهتر از گذشته است، اما عملیات مقابله با بقایای مهمات خوشهای با یک چالش مالی عظیم روبهروست و جامعه بینالمللی باید منابع مالی و نیروی انسانی مورد نیاز برای این کار را در اولویت قرار دهد؛ در غیر این صورت، ممکن است در سالهای آینده با تصویری بهمراتب وخیمتر از قربانیان مواجه شویم.
گزارش «دیدبان بمبهای خوشهای» 2026 هفدهمین گزارش سالانه درباره مهمات خوشهای است و روندهای مربوط به سیاستهای ممنوعیت، استفاده، تولید، انتقال، ذخایر، قربانیان، مناطق آلوده، پاکسازی، آموزش خطرات، حمایت از قربانیان و منابع مالی را بررسی میکند. گزارش بر وضعیت سال ۲۰۲۵ تمرکز دارد و در مواردی اطلاعات مربوط به ژوئیه ۲۰۲۶ را نیز دربر میگیرد.
کنوانسیون مهمات خوشهای در سال ۲۰۰۸ به تصویب رسید و استفاده، تولید، انتقال و ذخیره این سلاحها را برای کشورهای عضو ممنوع کرد. با این حال، استفاده از این مهمات همچنان ادامه دارد. گزارش ۲۰۲۶ میگوید در سال ۲۰۲۵ مهمات خوشهای در میانمار و اوکراین مورد استفاده قرار گرفتند و در سال ۲۰۲۶ هم مواردی از استفاده یا استفاده احتمالی از این سلاحها در چند کشور گزارش شده است.
در مجموع، تا پایان سال ۲۰۲۵ دستکم ۲۵ هزار 873 قربانی مهمات خوشهای در سراسر جهان ثبت شده بود؛ شامل افرادی که از زمان آغاز استفاده گسترده از این سلاحها کشته یا زخمی شدهاند. با این حال، رقم واقعی احتمالا بسیار بیشتر است، زیرا بسیاری از موارد هرگز ثبت یا گزارش نمیشوند.
در سال ۲۰۲۵ حدود ۱۱۶ میلیون دلار برای مقابله با آلودگی ناشی از مهمات خوشهای اختصاص یافت؛ اما کاهش کمکهای بینالمللی اکنون یکی از مهمترین تهدیدها برای ادامه عملیات پاکسازی و حمایت از قربانیان محسوب میشود.
گزارش جدید در حالی منتشر شده است که کشورهای عضو کنوانسیون مهمات خوشهای برای سومین کنفرانس بازنگری این کنوانسیون در وینتیان، پایتخت لائوس، آماده میشوند. این نشست از ۱۴ تا ۱۸ سپتامبر ۲۰۲۶ برگزار میشود و قرار است برنامه اقدام پنجساله جدیدی برای ادامه تلاشها جهت مقابله با این سلاحها تصویب شود.
منبع: reliefweb.int
