
به مناسبت هفته مقاومت میکروبی و خودمراقبتی، نشست خبری مصرف منطقی و صحیح دارو با حضور مدیران دارو و درمان در وزارت بهداشت برگزار شد.
نازیلا یوسفی، مدیرکل دفتر نظارت و پایش مصرف فرآوردههای سلامت سازمان غذا و دارو در این نشست با اشاره به وضعیت نگرانکننده تجویز و مصرف غیرمنطقی دارو در کشور، گفت: مصرف غیرمنطقی دارو تنها مختص ایران نیست و بر اساس برآوردهای سازمان جهانی بهداشت، بیش از نیمی از داروها در جهان به شکل نامناسب تجویز میشوند و بیش از نیمی از داروهای تجویزشده نیز بهدرستی مورد استفاده قرار نمیگیرند.
او با بیان اینکه اصلاح الگوی مصرف دارو نیازمند همکاری سیاستگذاران، کادر درمان و بیماران است،توضیح داد: تجویز غیرمنطقی دارو صرفاً به پزشکان محدود نمیشود و تمام افرادی که در فرآیند توصیه، تجویز و مصرف دارو نقش دارند، از جمله پزشکان، داروسازان و پرستاران، باید در این زمینه مسئولیتپذیر باشند.
یوسفی با اشاره به جایگاه ایران در مصرف آنتیبیوتیک در جهان، گفت: بر اساس گزارشهای بینالمللی، ایران در سال ۲۰۱۷ سومین کشور پرمصرف آنتیبیوتیک در جهان بود، اما در گزارشهای بعدی به رتبه نخست رسیده است.
او ادامه داد: بررسیها نشان میدهد بخش قابلتوجهی از تجویز آنتیبیوتیک در ایران فاقد توجیه پزشکی است و بیش از ۵۰ درصد موارد تجویز این داروها ضرورت درمانی ندارد.
به گفته او، ادامه این روند نهتنها منابع مالی بیماران و نظام سلامت را هدر میدهد، بلکه با افزایش مقاومت میکروبی و اثربخشی داروهای موجود را نیز کاهش میدهد.
مدیرکل دفتر نظارت سازمان غذا و دارو با هشدار نسبت به گسترش مقاومت آنتیبیوتیکی در کشور، گفت: در برخی ترکیبهای باکتری و آنتیبیوتیک، میزان مقاومت در ایران به بیش از ۹۰ درصد رسیده است. همچنین مقاومت به برخی آنتیبیوتیکها در تعدادی از باکتریهای خطرناک از ۵۰ درصد فراتر رفته است.
او با مقایسه وضعیت مقاومت میکروبی در مناطق مختلف جهان، اظهار کرد: در حالی که میزان مقاومت آنتیبیوتیکی در برخی کشورهای اروپایی و آمریکا حدود ۱۰ درصد و در آفریقا حدود ۲۰ درصد گزارش شده، این میزان در بخشهایی از آسیا و از جمله ایران به بیش از ۵۰ درصد میرسد.
به گفته او، مصرف بیرویه آنتیبیوتیک باعث میشود باکتریهای حساس از بین بروند و باکتریهای مقاوم باقی بمانند و تکثیر شوند. این باکتریها تنها فرد مصرفکننده دارو را تهدید نمیکنند، بلکه میتوانند در جامعه گسترش پیدا کنند و سلامت سایر افراد را نیز به خطر بیندازند.
او ادامه داد: ممکن است بیماری مبتلا به سرطان یا یک بیماری سخت، پس از طی مراحل درمان از بیماری اصلی نجات پیدا کند، اما به دلیل ابتلا به عفونتی مقاوم به آنتیبیوتیک جان خود را از دست بدهد. این مسئله نشان میدهد مقاومت میکروبی صرفاً یک مشکل فردی نیست و میتواند دستاوردهای درمانی نظام سلامت را تهدید کند.
این مسئول سازمان غذا و دارو با اشاره به نتایج بررسی نسخههای دارویی در کشور، گفت: یکی از یافتههای نگرانکننده، میزان بالای تجویز آنتیبیوتیک از سوی متخصصان اطفال است؛ بهطوریکه در حدود ۵۰ درصد نسخههای بررسیشده این گروه از پزشکان، آنتیبیوتیک تجویز شده است.
او با تأکید بر ضرورت توجه ویژه به مصرف منطقی دارو در کودکان، خاطرنشان کرد: مصرف غیرضروری آنتیبیوتیک در سنین پایین میتواند به گسترش مقاومت میکروبی منجر شود و در آینده، درمان عفونتها را با مشکلات جدی مواجه کند.
یوسفی به پیامدهای جهانی مقاومت آنتیبیوتیکی اشاره کرد: سالانه حدود پنج میلیون مرگ در جهان با مقاومت میکروبی ارتباط دارد و پیشبینیها از افزایش قابلتوجه مرگومیر ناشی از عفونتهای مقاوم به درمان در دهههای آینده حکایت میکند.
او با بیان اینکه عوارض مصرف غیرمنطقی آنتیبیوتیک تنها به مقاومت میکروبی محدود نمیشود، گفت: این داروها بسته به نوع خود میتوانند عوارضی از جمله اختلالات گوارشی، واکنشهای حساسیتی، سرکوب مغز استخوان و اختلالات ریتم قلبی ایجاد کنند.
به گفته او، حتی اگر فردی حاضر باشد عوارض مصرف غیرضروری دارو را بپذیرد، نمیتواند پیامدهای اجتماعی آن را نادیده بگیرد؛ زیرا مقاومت میکروبی ایجادشده در نتیجه مصرف نابجای آنتیبیوتیک، سلامت سایر افراد جامعه و نسلهای آینده را نیز تهدید میکند.
مدیرکل دفتر پایش و مصرف در بخش دیگری از سخنان خود با انتقاد از تجویز غیرضروری داروهای تزریقی، اعلام کرد: استفاده از داروهای تزریقی برای بیماریهایی مانند سرماخوردگی، در شرایطی که ضرورت پزشکی وجود ندارد، میتواند عوارض خطرناکی به همراه داشته باشد.
او با اشاره به مصرف آنتیبیوتیک سفتریاکسون در برخی موارد سرماخوردگی، عنوان کرد: تزریق این دارو سالانه حدود ۱۰ مورد مرگ در کشور به دنبال دارد؛ مرگهایی که ممکن است در پی یک تزریق غیرضروری و بروز واکنش حساسیتی شدید اتفاق بیفتند.
او توضیح داد: در مصرف خوراکی دارو، واکنشهای حساسیتی ممکن است با سرعت کمتری بروز کنند و امکان قطع دوزهای بعدی وجود داشته باشد، اما تزریق دارو میتواند در افراد حساس، واکنش شدید و ناگهانی ایجاد کند که حتی به مرگ منجر شود.
یوسفی تأکید کرد: از دست رفتن جان حتی یک نفر بر اثر تجویز غیرضروری دارو قابلقبول نیست؛ بهویژه آنکه نظام سلامت برای افزایش طول عمر بیماران، هزینههای بسیار سنگینی صرف میکند.
این مسئول سازمان غذا و دارو با انتقاد از مصرف غیرضروری سرم در کشور، گفت: سال گذشته بیش از ۲۴۰ میلیون واحد سرم در کشور تولید شد که حدود ۲۲۰ میلیون واحد آن در شبکه توزیع و داروخانهها توزیع شده است.
او با اشاره به نبود آمار دقیق از میزان مصرف نهایی سرمهای توزیعشده، عنوان کرد: حتی اگر فرض کنیم نیمی از این تعداد مصرف شده باشد، باز هم با رقم بسیار بالایی مواجه هستیم که ضرورت بازنگری در الگوی تجویز و مصرف سرم را نشان میدهد.
به گفته او، آمارهای بیمهای نشان میدهد بیشترین میزان مصرف سرم در کشور در آذرماه اتفاق میافتد؛ موضوعی که میتواند با افزایش مراجعه بیماران مبتلا به بیماریهای تنفسی و سرماخوردگی ارتباط داشته باشد.
او با تأکید بر اینکه سرمدرمانی برای همه بیماران مبتلا به سرماخوردگی ضرورتی ندارد، گفت: سرم باید در شرایط مشخصی مانند کمآبی شدید بدن، ناتوانی بیمار در مصرف مایعات خوراکی، استفراغ یا اسهال شدید و مواردی که رساندن سریع دارو یا مایعات به بدن ضرورت دارد، استفاده شود.
این مسئول سازمان غذا و دارو خاطرنشان کرد: فردی که توانایی نوشیدن آب و مایعات را دارد، در بسیاری از موارد نیازی به دریافت سرم ندارد و استفاده غیرضروری از آن تنها هزینههایی را به بیمار و نظام سلامت تحمیل میکند.
او با اشاره به ضرورت اصلاح الگوی تجویز فرآوردههای تزریقی گفت: سیاست نظام سلامت باید حرکت به سمت کاهش سهم داروهای تزریقی در نسخهها باشد و استفاده از این فرآوردهها تنها در مواردی انجام شود که ضرورت درمانی مشخصی وجود دارد.
به گفته او، مسیر خوراکی در بسیاری از موارد، روش مناسبتری برای دریافت دارو است و تزریق باید به شرایطی محدود شود که بیمار قادر به مصرف خوراکی دارو نیست یا وضعیت بالینی او نیازمند اقدام سریع درمانی است.
او تأکید کرد: تجویز غیرضروری داروهای تزریقی علاوه بر تحمیل هزینه، خطر بروز عوارض ناخواسته و واکنشهای حساسیتی شدید را افزایش میدهد.
این مسئول سازمان غذا و دارو با اشاره به نقش بیماران در کنترل مقاومت میکروبی، گفت: مصرف آنتیبیوتیک باید مطابق دستور پزشک، با دوز مناسب و در مدت تعیینشده انجام شود. قطع خودسرانه درمان یا مصرف نامنظم دارو میتواند باعث بازگشت عفونت و ایجاد مشکلات درمانی شود.
او همچنین نسبت به دفع نادرست داروهای باقیمانده هشدار داد و گفت: رهاسازی آنتیبیوتیکها در محیط زیست و ورود این داروها به آب و خاک میتواند به انتخاب و گسترش باکتریهای مقاوم در محیط کمک کند.
به گفته او، آلودگی منابع آب و خاک به آنتیبیوتیکها، مسئله مقاومت میکروبی را از محیطهای درمانی فراتر میبرد و به تهدیدی برای سلامت عمومی و محیط زیست تبدیل میکند.
یوسفی به فروش آزاد دارو و تاثیرات آن بر میران مصرف اشاهر کرد: در بعضی موارد کنترل از دست نظام سلامت خارج شده است آنجایی که داروخانه کسب و کاری است که باید رقابت آزاد داشته باشد. زمانی کنترلی روی این موضوع وجود داشت فاصله ها، تعداد و جمعیت بررسی میشد اما این موضوع به یک مسئله تجاری تبدیل شد و عواقب آن را هم دیدیم. فروش اینترنتی دارو از فروش داروخانه ها هم نگران کننده تر است. انواع سایت هایی که متخصص و مسئول فنی ندارند و دارو می فروشند.
او توضیح داد: سازمان غذا و دارو تلاش زیادی کرد که این اتفاق نیفتد اما موفق نشد. موضوع سلامت با بقیه بازارها متفاوت است و حقوق اولیه انسان یعنی سلامت باید در آن دیده شود. سازوکارهای اقتصاد در بقیه حوزه ها مانند دارو نیست و همین یکی دانستن آن ها عامل شکست بازار سلامت است.
یوسفی با بیان اینکه روند افزایش مقاومت میکروبی قابلکنترل است، گفت: کاهش مصرف غیرضروری آنتیبیوتیکها میتواند فشار انتخابی بر باکتریها را کاهش دهد و در برخی موارد به بازگشت حساسیت میکروبی و افزایش اثربخشی داروها کمک کند.
او با تأکید بر اینکه سرعت و میزان بازگشت حساسیت به نوع آنتیبیوتیک و الگوی مقاومت باکتریها بستگی دارد، اظهار کرد: برای حفظ اثربخشی داروهای موجود باید از تجویز و مصرف نابجای آنها جلوگیری شود.
این مسئول سازمان غذا و دارو در پایان با اشاره به نقش پزشکان، بیماران و رسانهها در اصلاح الگوی مصرف دارو، گفت: پیش از تجویز آنتیبیوتیک باید مشخص شود که بیماری منشأ باکتریایی دارد، داروی انتخابشده برای درمان مناسب است و مقدار و مدت مصرف آن نیز بهدرستی تعیین شده است.
او هشدار داد: ادامه روند فعلی میتواند شرایطی ایجاد کند که عفونتهای قابلدرمان بار دیگر به یکی از عوامل جدی مرگومیر تبدیل شوند؛ وضعیتی که پیشگیری از آن نیازمند مشارکت همگانی و تغییر رفتار در تجویز و مصرف آنتیبیوتیکهاست.
فرشید رضایی متخصص بیماریهای عفونی و معاون مرکز مدیریت پیوند و درمان بیماری های وزارت بهداشت گفت: سازمان غذا و دارو دیدهوری خوبی را نسبت به مصرف داروها آغاز کرده است. مصرف دارو به ویژه آنتیبیوتیک و سرمهای تزریقی یکی از بخشهای مهم نظام سلامت است. بقیه کشورها هم برنامههای مصرف منطقی را در پیش گرفتهاند.
او ادامه داد: در دنیا طی چند سال گذشته نشانههای آسیب فرآوردههای دارویی را میبینیم که ناشی از مقاومت میکروبهاست. به ویژه در 20 سال گذشته تمرکز بر باکتریهای و قارچها بوده و این سوال پیش آمده که چرا تمرکز کافی نیست. دلیل آن پیچیدگی بحث مقاوم شدن میکروبهاست.
به گفته رضایی وقتی صحبت از مقاومت میکروبی میشود نگاهها به سمت بیمارستانها، آیسییو و آنتیبیوتیکها میرود اما پدیده مقاوم شدن باکتریها و انتقال آنها به نسل بعدی فقط در محیط بیمارستان نیست. این یک چرخه خیلی بزرگ است و در طبیعت، فاضلاب کارخانهها و بیمارستانها، دامپروریها و محیط زیست انسانی و حیوانی وجود دارد. در 10 سال گذشته استراتژی مبارزه با مقاومت میکروبی از یک رویکرد بیمارستانی به بقیه محیطها رسیده و شعار امسال هم رویکرد یکپارچه است.
معاون مرکز مدیریت پیوند توضیح داد: سلامت یکپارچه یعنی سیاستگذاری و بودجه و گزارشدهی یکپارچه انجام شود. تجربه جهانی نشان میدهد که این مسئله روی کاغذ آسان است اما در اجرا بسیار سخت است.
رضایی گفت: مقاومت آنتیبیوتیکی نمودار رو به رشدی دارد. اگر نمودارهای سال 2050 را ببینید که این موضوع میتواند به اولین دلیل مرگ تبدیل شود به اندازهای که دیابت و سرطان هم میتوانند نقش داشته باشند میبینیم که الان در ابتدای راه هستیم.
نباید فقط به تعداد متوفیان نگاه کنیم: آن چیزی که ابعاد بزرگتری دارد از بین روفتن دستاوردهای پزشکی است. جان بیماران پیوند کبد و کلیه و مغر استخوان در معرض عفونتهای فرصت طلب هستند. قارچها و میکروبهایی که در خاموشی سیستم ایمنی هنگام پیوند فرصت بروز پیدا میکنند. حال اگر داروی مناسب مبارزه با آن را نداشته باشیم دیگر کسی جرات نمیکند پیوند انجام دهد چون به راحتی بر اثر عفونت جان خود را از دست میدهد.
به گفته او عفونت در سرطانها و جراحیها هم افزایش خواهد یافت. امروزه جراحیها با تکنولوژیهای پیشرفته انجام میدهند اما همجچنان خطر عفونت بعد از جراحی وجود دارد. در بیماران سوختگی احتمال عفونت بسیار بالاست و همه اینها به پاسخ مناسب بدن در مقابل آنتیبیوتیک نیاز دارد.
رضایی یادآور شد: نگاهی به تاریخ پزشکی نشان میدهد که سل و طاعون و آنفلوآنزا با همین آنتیبیوتیکها محدود شدهاند. بنابراین همه نهادها مسئولیت دارند که آگاهی و دانش جامعه را بالا ببرند بنابراین همه چیز دارو خوردن خودسرانه نیست و این موضوع ابعاد مختلفی دارد.
او اعلام کرد: در ایران از هر هزار نفر 65 نفر آنتیبیوتیک مصرف میکنند. میانه جهانی 18 است. کمترین کشور دنیا در حال حاضر هلند است که میانگین مصرف آنتی بیوتیک در آن 10 است.
بنابر توضیح این متخصص بیماریهای عفونی گروهی از آنتیبیوتیکها در دسترس و مربوط به سطح یک است، یکسری را باید متخصص تجویز کند و یکسری فقط مخصوص بیمارستان است. اما ما گاهی میبینیم آنتیبیوتیک بیمارستانی خارج شده و در منازل استفاده میشود.
رضایی ادامه داد: به طور معمول 70 درصد داروی مصرفی باید از آنتیبیوتیک سطح اول باشد. در ایران این عدد 48 درصد است و بقیه آنتیبیوتیک مصرفی متوسط به بالاست. میانگین جهانی 58 است و این نشان میدهد که وضعیت در همه دنیا نامناسب است. این موضوع یعنی بدمصرفی به اندازه مصرف زیاد مهم است.
