«سوگند مشترکی»، نوجوان 14 ساله اهل سلطان‌آباد کرمان اوایل آبان امسال صاحب فرزندی شده بود، اما سه روز بعد از بازگشت از بیمارستان، در تاریخ 16 آبان، توسط همسرش به قتل رسید. «یگانه حسین‌زایی»، نوجوان 16 ساله- هم که طبق اعلام رسانه‌ها در سن ۱۰ سالگی با پسرعموی خود ازدواج کرده بود، روز ۱۷ مهر در باخرز استان خراسان رضوی کشته شد و همسرش به قتل او اعتراف کرد. او بر اثر ضربات کابل، چوبدستی و خفگی جانش را از دست داد. میان 28 مورد زن‌کشی که مهر امسال در رسانه‌ها اعلام شد، نام دخترانی نوجوان دیده می‌شود که در سنین کمتر از 15 سال ازدواج کرده و در نهایت به دست همرانشان کشته شده‌‌اند.
زمستان 1401 آخرین سالی بود که داده‌های مربوط به رویدادهای ازدواج و تولد بر حسب سن در «گزارش وضعیت اجتماعی و فرهنگی ایران» منتشر شد؛ این گزارش از سوی مرکز آمار منتشر می‌شود و از این سال به بعد، این بخش در هیچکدام از گزارش‌های دیگر به‌روزرسانی نشد. آخرین نسخه این گزارش هم اوایل آبان امسال منتشر شد و جای آمارهای مربوط به ازدواج زنان و مردان بر حسب سن، هنوز خالی است. یکی از مهم‌ترین بخش‌های این آمار، مربوط به رویدادهای ازدواج کمتر از 15 سال و 15 تا 19 سال است که می‌تواند وضعیت کودک‌همسری را شفاف کند.
آخرین آمار رسمی ازدواج زنان زیر 18 سال، مربوط به سالنامه زنان و خانواده معاونت زنان ریاست جمهوری است که طبق آن تعداد ازدواج‌های ثبت شده کمتر از 18 سال زنان، در سال 1403 به تعداد 108 هزار و 661 مورد ثبت شده است. این رقم در کنار 470 هزار و 372 مورد ازدواج ثبت‌شده در این سال، نشان می‌دهد که تقریبا 23 درصد ازدواج‌ها در این سال کمتر از سن قانونی انجام شده است. طبق اطلاعات این سالنامه، آمار کودک‌همسری دختران در سال 1402 به تعداد 116 هزار و 903 نفر، در سال 1401 به تعداد 135 هزار و 158 مورد و در سال 1400 به تعداد 154 هزار و 622 مورد به دست آمده است.
قتل سوگند و یگانه در استان‌هایی رخ داد که طبق برخی پژوهش‌ها، همیشه یکی از کانون‌های اصلی کودک‌همسری در کشور بوده‌اند. یکی از پژوهش‌هایی که در سال‌های اخیر، تغییرات زمانی-مکانی کودک‌همسری را در ایران بررسی کرده، مربوط به مقاله «تغییرات زمانی-مکانی کودک‌همسری در شهرستان‌های ایران؛ مطالعه موردی: داده‌های ازدواج سازمان ثبت احوال کشور؛ 1400-1395) است. این پژوهش در سال 1404 منتشر شد و طبق آن در این بازه زمانی، استان‌های سیستان و بلوچستان، خوزستان، اردبیل و خراسان رضوی مهم‌ترین کانون‌های کودک‌همسری بوده‌اند. علاوه بر این در نواحی شرقی و شمال غربی، کودک‌همسری دختران از روندی افزایشی برخوردار بوده و کودک‌همسری پسران هم در نواحی شرقی، از شمال شرقی به جنوب شرقی به صورت کامل، روندی افزایشی داشته و در قسمت‌های شمال غربی نیز روندی افزایشی مشاهده می‌شد.
بر اساس گزارش دفتر آمار و اطلاعات جمعیتی و مهاجرت سازمان ثبت احوال کشور در سال 1395، مجموع ازدواج‌های سنین کمتر از 18 سال، 21.41 درصد از کل ازدواج‌های ثبت‌شده کشور را به خود اختصاص می‌دادند. در سال 1400 این نسبت به حدود 22 درصد از کل ازدواج‌های ثبت شده کشور رسید و در سال 1401 هم بیش از 14.5 درصد از ازدواج‌های ثبت شده کشور در سنین کمتر از 18 سال بوده که این شاخص برای دختران بیش از 27 درصد و در پسران حدود دو درصد بوده است. نکته قابل توجه این پژوهش، کاهش سهم ازدواج‌های سنین کمتر از 10 سال و افزایش ازدواج در سنین 10 تا 14 سال و 15 تا 17 سال است که این مقادیر در بین دختران و پسران سهم متفاوتی داشته است.
سیستان و بلوچستان، خوزستان و گلستان در سال 1396 مهم‌ترین کانون‌های کودک‌همسری پسران بوده‌اند ، اما در سال 1397 شکل‌گیری کانون‌های جدید در خراسان رضوی، گلستان و هرمزگان بیانگر افزایش کودک‌همسری پسران در این نواحی بوده است. در سال 1398 تا 1400 هم نواحی و خوشه‌های کودک‌همسری به شهرستان‌هایی در استان سیستان و بلوچستان، خوزستان، هرمزگان و جنوب کرمان به عنوان مهم‌ترین کانون‌ها و برخی کانون‌های پراکنده در استان‌های گلستان و آذربایجان شرقی محدود بوده است. در مجموع در اکثر شهرستان‌های کشور در دوره مورد مطالعه خوشه‌های معناداری از کودک‌همسری پسران وجود داشته و این پدیده به صورت کاملا معنادار و متمرکز در استان‌های سیستان و بلوچستان، خوزستان، هرمزگان و جنوب کرمان قابل تشخیص است.
کانون‌های کودک همسری دختران در سال 1395 الگویی کاملا پراکنده و فاقد معناداری آماری را نشان می‌دهد، با این حال در نواحی محدودی در استان سیستان و بلوچستان و فارس تشکیل خوشه فضایی داده بودند. اما طی سال‌های 1396 تا 1400 در نواحی متعددی از کشور خوشه‌های معناداری از کودک‌همسری دختران ایجاد شد. در سال 1396 بیشتر شهرستان‌های آذربایجان شرقی، زنجان، اردبیل، خراسان رضوی و سیستان و بلوچستان به عنوان کانون‌هایی با بیشترین میزان کودک‌همسری دختران تشخیص داده شدند که با کمی تغییر و اضافه شدن برخی از شهرستان‌های استان کرمان، خراسان شمالی و خوزستان تا 1400 تمرکز معناداری داشتند. علاوه بر این مهم‌ترین کانون‌ها با حداقل درصد کودک‌همسری دختران، در استان‌های میانی کشور مانند تهران، البرز، اصفهان، فارس، بوشهر، کهگیلویه و بویراحمد و چهارمحال و بختیاری بوده است که در سال‌های 1396 تا 1400 سهم کودک‌همسران دختر در این نواحی روندی نزولی داشته است.
مجمع عمومی سازمان ملل در کنوانسیون حقوق کودک ازدواج افراد زیر 18 سال را به عنوان کودک‌همسری معرفی کرده است. ماده واحده اصلاحی 1041 قانون مدنی ایران در سال 1397 سن مناسب ازدواج برای دختران را 13 تا 16 سال و برای پسران 16 تا 18 سال مصوب کرد. با وجود قانون مصوب سال 1358 که سن ازدواج 15 سال را برای پسران و 13 سال را برای دختران می‌دانست، همچنان با قید اذن ولی (پدر)، ازدواج دختران را قبل از 13 سال تمام و پسران را قبل از 15 سال تمام مجاز دانسته است. همین موضوع باعث شده است که کودک‌همسری به ویژه در دختران در برخی از شهرستان‌ها سهم قابل توجهی از ازدواج‌های ثبت شده را داشته باشد.
سارا باقری، وکیل دادگستری توضیح می‌دهد که تعریف واحدی از سن کودکی و کودک‌همسری در قوانین وجود ندارد: «ازدواج دختران زیر سن قانونی و در سن پایین آنها را در معرض آسیب‌های اجتماعی متعددی مثل بارداری زودهنگام و خطر برای سلامت عمومی و روانی آنها قرار می‌دهد. در بسیاری از موارد هم سقط جنین متعددی را تجربه می‌کنند. در کنار این مسائل، مسئولیت‌های زناشویی باعث می‌شود از ادامه تحصیل باز بمانند و فرصت کافی برای آموزش و تحصیل و حق بازی که در کنوانسیون حقوق کودک دیده شده و شکل دادن به هویت آنها از دست برود.»
به گفته او : «بیشتر زنانی که در سن پایین ازدواج کرده‌اند، معمولا خشونت‌های خانگی متعددی را تجربه می‌کنند و دچار بهره‌کشی‌های جنسی، خیانت و همسرکشی می‌شوند. بخش عمده‌ای از این موارد مربوط به ناآگاهی و کمبود دسترسی به خدمات حقوقی است. اقدام به طلاق در این زنان معمولا به دلیل وابستگی مالی به همسر و خانواده، نگرانی درباره حضانت و آینده فرزندان، فشار خانواده برای حفظ زندگی مشترک و ترس از انگ اجتماعی و نداشتن محل امن پس از جدایی با دشواری روبه‌رو است و در بسیاری از موارد به صورت مستقیم برای طلاق اقدام نمی‌کنند. بسیاری از آنها هم زمانی که فرزندانشان ازدواج کرده یا امکان زندگی مستقل دارند جدا می‌شوند.»
باقری تاکید می‌کند که دختران 13 ساله هنوز حق رای، رانندگی، خروج از کشور و برداشت از حساب بانکی و ... را ندارند، اما مجوز ازدواج برای آنان صادر می‌شود: «ما در شهرهای کوچکتر که عرف و سنت محلی در آنها غالب است، شاهد موارد زیادی از کودک همسری هستیم. در کنار ضمانت اجرایی قوی برای قوانین این حوزه، فرهنگ و آموزش می‌تواند بر کاهش کودک‌همسری تاثیرگذار باشد؛ به خصوص اینکه در این موارد فقر، ترک تحصیل، نابرابری‌های جنسیتی، فشارهای خانوادگی و نبودن حمایت‌های اجتماعی به آسیب‌های کودک‌همسری دامن می‌زند.»
ازدواج کودکان در ایران نسبت به بسیاری از مناطق جهان کمتر است اما همچنان قابل توجه است. داده‌های یونیسف در مورد ایران نشان می‌دهد که سه درصد از زنان ۲۰ تا ۲۴ ساله پیش از ۱۵ سالگی اولین ازدواج خود را داشته‌اند و ۱۷ درصد پیش از ۱۸ سالگی؛ یکی از آنها مهناز سرفراز 17 ساله بود که مهر امسال شبانه و در خواب به دست همسرش کشته شد؛ دختری اهل شهرستان راز و جرگلان خراسان شمالی که در کودکی ازدواج کرد و در نهایت همسرش با باز گذاشتن عمدی شیر گاز بخاری، جان مهناز را گرفت.
