زنان ایرانی چقدر به خدمات غربالگری سرطان پستان دسترسی دارند؟

محبوبه ۶۰ ساله هیچ نشانه‌ای از سرطان پستان نداشت. نه توده‌ای در سینه‌اش احساس می‌کرد و نه از درد یا تغییر ظاهری پستان شکایتی داشت. در جریان غربالگری دوره‌ای سرطان پستان، متوجه شد به نوعی سرطان غیرتهاجمی مبتلا شده است. او از ۵۰ سالگی هر سال ماموگرافی انجام می‌داد. خوشبختانه بیماری در مراحل اولیه شناسایی شد و با جراحی حفظ پستان، پرتودرمانی و درمان دارویی بهبود یافت. پزشک به او گفته بود اگر دیرتر مراجعه می‌کرد، احتمال تبدیل بیماری به نوع تهاجمی وجود داشت.

سرطان پستان حدود ۲۷ درصد کل سرطان‌های زنان ایرانی را تشکیل می‌دهد. نبودن علائم لزوماً به معنای نبود بیماری نیست و تشخیص زودهنگام می‌تواند فرصت درمان مؤثرتر و حفظ کیفیت زندگی را فراهم کند. به همین دلیل، افزایش آگاهی عمومی، کاهش عوامل خطر و دسترسی به خدمات تشخیصی اهمیت زیادی دارد.

سرطان پستان؛ شایع‌ترین سرطان زنان ایرانی

سرطان پستان یکی از مهم‌ترین چالش‌های سلامت زنان در ایران است. دبیر کمیته ملی پیشگیری از سرطان وزارت بهداشت مهرماه امسال از ثبت سالانه ۲۱ هزار و ۳۰۴ مورد جدید ابتلا به این بیماری خبر داد و میانگین سن ابتلا در کشور را ۴۶.۸ سال اعلام کرد.

جعفر جندقی، مدیرکل دفتر مدیریت بیماری‌های غیرواگیر وزارت بهداشت، در گفت‌وگو با آتیه آنلاین، سرطان پستان را یک بیماری چندعاملی می‌داند. به گفته او تغییر سبک زندگی، افزایش اضافه‌وزن و چاقی، کم‌تحرکی، تغییر الگوی تغذیه، برخی مواجهه‌های هورمونی و عوامل محیطی می‌توانند در افزایش بروز بیماری و مشاهده موارد بیشتر در سنین پایین‌تر نقش داشته باشند. استعداد ژنتیکی و سابقه خانوادگی نیز در برخی موارد، به‌ویژه ابتلا در سنین پایین، مؤثر است.

جندقی تأکید می‌کند: «افزایش موارد ثبت‌شده، لزوماً به معنای افزایش واقعی خطر ابتلا یا کاهش سن بروز نیست. تغییر ساختار سنی جمعیت، بهبود دسترسی به خدمات تشخیصی و ارتقای کیفیت ثبت سرطان هم بر آمارها تأثیر گذارند. بنابراین، بررسی روند چندساله ابتلا در گروه‌های سنی مختلف و انجام مطالعات اپیدمیولوژیک برای اظهارنظر قطعی ضروری است.»

آگاهی و اصلاح سبک زندگی؛ نخستین گام پیشگیری

اگرچه برخی عوامل خطر مانند افزایش سن، سابقه خانوادگی و زمینه ژنتیکی قابل تغییر نیستند، بخشی از خطر ابتلا با اصلاح سبک زندگی قابل کاهش است. حفظ وزن سالم، فعالیت بدنی منظم و پرهیز از مصرف دخانیات و الکل از توصیه‌های مهم در این زمینه هستند.

اضافه‌وزن و چاقی، به‌ویژه پس از یائسگی، با افزایش خطر سرطان پستان ارتباط دارند. برخی درمان‌های هورمونی دوران یائسگی نیز ممکن است، بر این خطر تأثیر بگذارند.

شناخت تغییرات پستان نیز اهمیت دارد. ایجاد توده جدید، تغییر شکل یا اندازه پستان، فرورفتگی پوست، تغییرات غیرمعمول نوک پستان، ترشح خونی یا تغییرات پوستی باید از سوی پزشک بررسی شوند. این علائم همیشه به معنای سرطان نیستند، اما نباید نادیده گرفته شوند.

آشنایی زنان با ظاهر طبیعی پستان‌های خود به تشخیص تغییرات تازه کمک می‌کند. با این حال، خودآزمایی پستان جایگزین ماموگرافی یا معاینه پزشکی نیست.

ماموگرافی؛ تشخیص بیماری پیش از بروز علائم

غربالگری به معنای بررسی افراد بدون علامت برای شناسایی احتمال وجود بیماری است. ماموگرافی یکی از مهم‌ترین روش‌های غربالگری سرطان پستان است و می‌تواند تغییراتی را شناسایی کند که هنوز با لمس قابل تشخیص نیستند.

سهیلا صیاد، فوق تخصص جراحی پستان و سرطان و دانشیار دانشگاه علوم پزشکی ایران، بر ضرورت تفکیک غربالگری از تشخیص زودهنگام تأکید می‌کند.

او به آتیه آنلاین می گوید: «انجام ماموگرافی در زنان بدون علامت غربالگری محسوب می‌شود، اما بررسی توده یا ترشح غیرطبیعی پستان در فرد علامت‌دار، تشخیص زودهنگام است.»

صیاد درباره سن مناسب شروع ماموگرافی توضیح می دهد: «سن شروع غربالگری به میزان خطر ابتلای فرد بستگی دارد و برای همه زنان یکسان نیست.» در زنان با خطر متوسط، ماموگرافی از ۴۰ سالگی به‌صورت سالانه یا دوسالانه توصیه شده است. اما زنانی که سابقه خانوادگی قوی، جهش ژنتیکی BRCA1 یا BRCA2، سابقه پرتودرمانی قفسه سینه در سنین پایین یا عوامل خطر مهم دیگری دارند، به برنامه اختصاصی نیاز دارند. در این گروه ممکن است علاوه بر ماموگرافی، انجام MRI نیز ضروری باشد.»

خدمات غربالگری نباید به مراجعه داوطلبانه محدود باشد

در ایران، خدمات آموزش خودمراقبتی، ارزیابی خطر و غربالگری سرطان پستان از طریق خانه‌های بهداشت، پایگاه‌های سلامت و مراکز خدمات جامع سلامت به زنان گروه هدف ۳۰ تا ۶۹ سال ارائه می‌شود.

به گفته جعفر جندقی، «این خدمات در سطح اول نظام سلامت رایگان است و از ظرفیت نیروی انسانی و زیرساخت‌های موجود شبکه بهداشتی استفاده می‌کند.»

او ارتقای سواد سلامت، آگاهی‌بخشی و توانمندسازی زنان را از اولویت‌های وزارت بهداشت می‌داند. همچنین پویش‌های اطلاع‌رسانی مانند «با هم علیه سرطان، از پیشگیری تا درمان و تسکین» با هدف آشنایی مردم با عوامل خطر و علائم هشداردهنده اجرا می‌شوند. در این برنامه‌ها، وضعیت خطر زنان ارزیابی و افراد نیازمند بررسی بیشتر برای دریافت خدمات تخصصی ارجاع می‌شوند.

جندقی همچنین از طراحی برنامه عملیاتی یکپارچه‌سازی خدمات سرطان، از پیشگیری و غربالگری تا تشخیص، درمان و مراقبت‌های حمایتی، با محوریت پزشک خانواده خبر می‌دهد. تقویت نظام ارجاع و پیگیری افراد شناسایی‌شده از اهداف این برنامه است.

با این حال صیاد معتقد است، ایران برخلاف برخی کشورهای توسعه‌یافته، هنوز برنامه‌ای کاملاً سازمان‌یافته و یکپارچه برای غربالگری ماموگرافیک، مبتنی بر دعوت فعال جمعیت هدف، در سطح ملی ندارد.

یک مطالعه کیفی منتشرشده در سال ۲۰۲۵ درباره اجرای برنامه غربالگری در ایران نیز نشان می‌دهد که زنان واجد شرایط به‌طور فعال برای شرکت در برنامه فراخوانده نمی‌شوند. در نتیجه، بخشی از مراجعه‌کنندگان را زنانی تشکیل می‌دهند که خود برای بررسی اقدام کرده‌اند یا به دلایل دیگری به مراکز بهداشتی مراجعه داشته‌اند. این مطالعه بر اهمیت ثبت اطلاعات جمعیت هدف، ارسال پیامک یادآوری، تعیین نوبت و پیگیری زنان مراجعه‌نکرده تأکید دارد. 

در مقابل، جندقی توضیح می‌دهد که نظام شبکه بهداشتی کشور بر اساس رویکرد جمعیت‌محور فعالیت می‌کند. به این معنا که خانه‌های بهداشت، پایگاه‌های سلامت و مراکز خدمات جامع سلامت، مسئول شناسایی جمعیت تحت پوشش، اطلاع‌رسانی و دعوت گروه‌های هدف برای دریافت خدمات پیشگیری و غربالگری هستند.

به گفته او، ارائه خدمات نباید صرفاً به مراجعه داوطلبانه افراد محدود شود و مراکز بهداشتی در قبال آگاهی‌بخشی، دسترسی و مشارکت جمعیت تحت پوشش مسئولیت دارند.

موانع غربالگری؛ از ترس و ناآگاهی تا مشکلات اقتصادی

بر اساس آمار وزارت بهداشت، شاخص غربالگری سرطان پستان در کشور از ۲۱.۶ درصد در سال ۱۴۰۳ به ۲۳.۵ درصد در سال ۱۴۰۴ رسیده است. با وجود این افزایش، هنوز بخش بزرگی از جمعیت هدف تحت پوشش قرار نگرفته‌اند.

صیاد موانع تشخیص زودهنگام را در دو گروه فردی و فرهنگی و اقتصادی و اجتماعی دسته‌بندی می‌کند: «آگاهی ناکافی درباره علائم اولیه و اهمیت غربالگری، ترس از تشخیص سرطان، نگرانی از درد ماموگرافی یا دریافت نتیجه غیرطبیعی، خجالت از معاینه پستان و تصور اشتباه درباره بی‌نیازی به مراجعه در نبود علائم، از مهم‌ترین موانع فردی هستند.»

در سطح اقتصادی و اجتماعی نیز هزینه ماموگرافی، سونوگرافی و بررسی‌های تکمیلی، پوشش ناکافی بیمه‌ها برای برخی خدمات، هزینه رفت‌وآمد به‌ویژه در مناطق محروم، محدودیت زمانی زنان شاغل و حمایت ناکافی خانواده می‌تواند، مانع مراجعه به‌موقع شود.

در نهایت، مقابله با سرطان پستان تنها به توصیه زنان برای مراقبت از خود محدود نمی‌شود. آموزش عمومی، کاهش عوامل خطر، دسترسی عادلانه به خدمات تشخیصی، پوشش بیمه‌ای مناسب و پیگیری منظم زنان در معرض خطر، همگی بخشی از مسئولیت نظام سلامت هستند.

داستان محبوبه یادآوری می‌کند که تشخیص زودهنگام نباید به شانس یا پیگیری شخصی زنان وابسته باشد. نظام سلامت باید شرایطی فراهم کند که زنان، حتی پیش از بروز علائم، به خدمات مناسب دسترسی داشته باشند.