
زن جوانی که بیشتر روز را صرف نگهداری از فرزندش میکند، فارغالتحصیلی که ماههاست دنبال شغل میگردد و فردی که به دلیل بیماری یا ناتوانی جسمی امکان کار ندارد، چه شباهتی به یکدیگر دارند؟ در آمارهای رسمی، هر سه ممکن است در یک گروه قرار بگیرند؛ چون نه شاغل هستند، نه تحصیل میکنند و نه در دورههای رسمی مهارتآموزی حضور دارند. با این حال، شرایط زندگی، دلایل دورماندن از بازار کار و نوع حمایتی که نیاز دارند، یکسان نیست.
مرکز پژوهشهای مجلس در گزارشی با عنوان «واکاوی شاخص نیت و کژکارکردهای آن برای سیاستگذاری در امور جوانان» به بررسی همین شیوه دستهبندی پرداخته است. این گزارش که بهزاد خلیلی و رضا نوروزی آن را تهیه کردهاند، استفاده از یک شاخص مشترک برای ارزیابی وضعیت گروههای متفاوت جوانان را نقد میکند.
شاخص «نیت» به افرادی گفته میشود که نه شاغلاند، نه درس میخوانند و نه در دورههای مهارتآموزی شرکت دارند. این اصطلاح اواخر دهه ۱۹۸۰ در انگلستان و با هدف شناسایی نوجوانان آسیبپذیر در مسیر ورود به بازار کار شکل گرفت. در ابتدا گروه سنی ۱۶ تا ۱۸ سال را شامل میشد، اما بهتدریج در کشورهای مختلف گسترش یافت و اکنون برای گروههای سنی بزرگتر نیز استفاده میشود.
در ایران هم حدود یک دهه است که این شاخص وارد گزارشهای رسمی شده، بیآنکه تعریف بومی مشخصی برای آن تدوین شده باشد. پژوهشگران مرکز پژوهشهای مجلس معتقدند همین موضوع باعث شده از آمار جوانان خارج از اشتغال و تحصیل، برداشتهایی فراتر از آنچه دادهها بیان میکنند، صورت بگیرد.
براساس محاسبات این پژوهش از دادههای مرکز آمار در سال ۱۴۰۲، حدود ۳۳ درصد جوانان ۱۵ تا ۲۹ ساله ایرانی، معادل ۵ میلیون و ۳۹۱ هزار نفر، در گروه نیت قرار داشتهاند.
اما بررسی ترکیب این جمعیت اهمیت بیشتری از عدد کلی آن دارد. زنان دارای مسئولیت خانوادگی با سهم ۵۷.۷۴ درصدی، بزرگترین بخش این جمعیت را تشکیل میدهند؛ یعنی حدود سه میلیون و ۱۰۰ هزار نفر. سهم بیکاران ۱۹.۲۴ درصد است و بقیه افراد به دلایلی مانند دلسردشدن از یافتن شغل، بیماری، ناتوانی جسمی، بارداری یا سایر شرایط، خارج از اشتغال و تحصیل قرار گرفتهاند.
گزارش تأکید میکند که زنان خانهدار، با وجود انجام فعالیتهای روزانه، در آمار اشتغال محاسبه نمیشوند. در نتیجه زنی که ساعتهای طولانی صرف نگهداری از فرزند، رسیدگی به خانه و سایر مسئولیتهای خانوادگی میکند، در کنار جوانی قرار میگیرد که شغلی ندارد و به دنبال کار است.
دادههای مرکز آمار در سال ۱۴۰۴ نیز نشان میدهد زنان بهطور میانگین روزانه پنج ساعت و ۳۲ دقیقه صرف خدمات خانگی بدون مزد برای اعضای خانواده میکنند. این رقم برای فعالیتهای شغلی و مرتبط با کسب درآمد مردان شاغل، هفت ساعت و ۵۲ دقیقه است.
پژوهشگران معتقدند نادیده گرفتن فعالیتهای خانگی بدون مزد، یکی از ضعفهای مهم این شاخص است.
البته این موضوع به معنای نبود مشکل اشتغال در میان زنان نیست. در همین گزارش آمده است که ۱۵ درصد زنان غیرفعال مشمول شاخص نیت، دلایلی غیر از خانهداری برای غیرفعال بودن خود اعلام کردهاند. نویسندگان بر ضرورت فراهمکردن زمینه اشتغال برای زنان علاقهمند و مستعد کار نیز تأکید دارند.
بخش مهم دیگر گزارش به این پرسش اختصاص دارد که چه تعداد از جوانان خارج از اشتغال و تحصیل، به حمایت و مداخله مشخص برای ورود به بازار کار نیاز دارند.
مرکز پژوهشهای مجلس پس از بررسی وضعیت گروههای مختلف، جمعیتی حدود یک میلیون و ۶۰۰ هزار نفر را در سال ۱۴۰۲ محاسبه کرده است؛ رقمی معادل ۲۹.۷ درصد کل جمعیت مشمول شاخص نیت.
این جمعیت شامل جوانانی است که با بیکاری بلندمدت مواجه بودهاند و همچنین افرادی که به دلایلی مانند دلسردشدن از یافتن شغل، ناآگاهی از روشهای جستوجوی کار یا سایر عوامل، از بازار کار فاصله گرفتهاند.
براساس دادههای گزارش، حدود ۶۰۰ هزار جوان ۱۵ تا ۲۹ ساله بیش از یک سال بیکار بودهاند. همچنین نزدیک به یک میلیون و ۸۰ هزار نفر در گروه غیرشاغلان اختیاری با وضعیت نامطلوب قرار داشتهاند.
نویسندگان پیشنهاد کردهاند برای شناسایی این جمعیت از شاخص جداگانهای استفاده شود که در گزارش با عنوان «جوانان معطل» معرفی شده است.
البته جمعیت یک میلیون و ۶۰۰ هزار نفری، تمام جوانان نیازمند حمایت را در بر نمیگیرد، بلکه گروهی است که پژوهشگران برای مداخله مشخص در زمینه ورود به بازار کار تعریف کردهاند. سایر جوانان نیز ممکن است به حمایتهای آموزشی، معیشتی، درمانی یا اجتماعی نیاز داشته باشند.
مرکز پژوهشهای مجلس به ایراد دیگری هم اشاره کرده است. شاخص نیت، صرف شاغل بودن یا تحصیل کردن را وضعیت مطلوب در نظر میگیرد، بدون آنکه کیفیت شغل و تحصیل را بررسی کند.
برای مثال، جوانی که درآمد کافی ندارد، امنیت شغلیاش پایین است یا در کاری نامتناسب با تواناییهایش فعالیت میکند، چون شاغل است در جمعیت نیت قرار نمیگیرد. در مقابل، فرد بیکاری که در مراحل پایانی استخدام قرار دارد، همچنان مشمول این شاخص است.
وضعیت دانشجویان نیز از همین منظر بررسی شده است.براساس اطلاعات گزارش، در کشورهای عضو سازمان همکاری و توسعه اقتصادی، حدود ۱۹ درصد دانشجویان ۱۸ تا ۲۴ ساله همزمان با تحصیل کار میکنند؛ درحالیکه این سهم در ایران حدود پنج درصد برآورد شده است.
پژوهشگران معتقدند فاصله گرفتن دوران تحصیل از تجربه کاری میتواند ورود جوانان به بازار کار را پس از فارغالتحصیلی دشوارتر کند. بنابراین افزایش تعداد دانشجویان، بهتنهایی نمیتواند نشانه بهبود وضعیت جوانان باشد.
یکی دیگر از ایرادهای مطرحشده در گزارش، دشواری شناسایی جوانانی است که مشغول یادگیری مهارت هستند.
شاخص نیت قرار است افرادی را که در دورههای آموزشی و مهارتی حضور دارند از جمعیت هدف کنار بگذارد، اما نظام آماری ایران همه شکلهای مهارتآموزی را پوشش نمیدهد.
برای مثال جوانی که نزد یک تعمیرکار خودرو مشغول یادگیری حرفه است، لزوماً در آمار مهارتآموزان ثبت نمیشود. حتی ممکن است زن خانهداری که در کلاسهای سازمان آموزش فنیوحرفهای شرکت میکند، همچنان در جمعیت نیت محاسبه شود.
از نظر پژوهشگران، اطلاعات موجود درباره مهارتآموزی رسمی و غیررسمی برای محاسبه دقیق این بخش از شاخص کافی نیست.
گزارش مرکز پژوهشهای مجلس به تازهترین آمار سالانه نیروی کار نیز اشاره کرده است. براساس نتایج طرح آمارگیری نیروی کار سال ۱۴۰۴، تعداد جوانان ۱۵ تا ۲۴ ساله غیرشاغل و غیرمحصل، دو میلیون و ۷۰۲ هزار و ۹۶۳ نفر اعلام شده است.
این رقم با جمعیت ۵ میلیون و ۳۹۱ هزار نفری سال ۱۴۰۲ قابل مقایسه مستقیم نیست؛ زیرا عدد نخست مربوط به گروه سنی ۱۵ تا ۲۴ سال و عدد دوم مربوط به جوانان ۱۵ تا ۲۹ ساله است.
همین تفاوت در گروهبندی سنی، ضرورت دقت در استفاده از آمارهای مربوط به جوانان را بیشتر میکند.
مرکز پژوهشهای مجلس پیشنهاد کرده است مرکز آمار ایران و نهادهای مسئول سیاستگذاری جوانان، بهجای استفاده از یک شاخص کلی، گروههای مختلف جوانان غیرشاغل را براساس دلایل دورماندن از بازار کار تفکیک کنند.
جوانی که یک سال در جستوجوی کار بوده، به سیاست حمایتی متفاوتی نسبت به فردی نیاز دارد که آموزش حرفهای ندیده است. شرایط زنی که به دلیل مسئولیت نگهداری از کودک امکان اشتغال ندارد نیز با جوانی که از یافتن شغل دلسرد شده، تفاوت دارد.
این گزارش همچنین تأکید کرده که حتی شاخص پیشنهادی جدید نیز برای ارزیابی کامل وضعیت جوانان کافی نیست و باید مجموعهای از شاخصها برای بررسی کیفیت اشتغال، وضعیت تحصیل، مهارتآموزی و آسیبپذیری جوانان در نظر گرفته شود.
در واقع، آمار ۵ میلیون و ۳۹۱ هزار نفری بهتنهایی نمیگوید چند جوان به شغل نیاز دارند، چند نفر به دلیل مسئولیت خانوادگی امکان کار ندارند و چه تعداد با موانع جدی ورود به بازار کار روبهرو هستند.
