
دیابت معمولا به عنوان پیامد مصرف قند، کمتحرکی و ضعف اراده فردی دانسته و بهندرت بهعنوان بیماریای با ریشههای تاریخی معرفی میشود. بااینحال، نقشه جهانی این بیماری تصویری متفاوت را ترسیم میکند. تصویری که با درآمد، نظام غذایی و میراث مالکیت استعماری ترسیم میشود. در سال ۲۰۲۴، تعداد ۵۸۹ میلیون بزرگسال ۲۰ تا ۷۹ ساله در سراسر جهان به دیابت مبتلا بودند؛ یعنی شیوع جهانی این بیماری به ۱۱.۱ درصد رسید. تمرکز موارد ابتلا در مناطق مختلف و توزیع بار بیماری میان گروههای گوناگون هر جامعه نشان میدهد که دیابت صرفا بیماری ثروتمندان یا فقرا نیست. این بیماری ماهیتی زیستی ـ اجتماعی دارد و جغرافیای گسترش آن، جغرافیای نابرابری است.
توزیع جهانی دیابت را نمیتوان با یک روایت واحد توضیح داد. در سال ۲۰۲۴، شیوع استانداردشده بر اساس سن در کشورهای کمدرآمد ۷.۵ درصد، در کشورهای با درآمد متوسط ۱۱.۵ درصد و در کشورهای پردرآمد ۱۰.۲ درصد بود. ممکن است با دیدن ارقام فکر کنیم که ثروت و دیابت همزمان افزایش مییابند، اما این تصویر آماری، واقعیتی پیچیدهتر را پنهان میکند.
«مطالعه آیندهنگر اپیدمیولوژیک شهری و روستایی» (PURE 2016) نشان داد که حتی پس از تعدیل عوامل خطر متعارف، از جمله سن، جنسیت، محل سکونت شهری، تحصیلات، فعالیت بدنی، سابقه خانوادگی و شاخص توده بدنی، شیوع دیابت همچنان در کشورهای کمدرآمد از همه بیشتر است. پژوهشگران بر همین اساس نتیجه گرفتند که «عوامل خطر متعارف، شیوع بالاتر این بیماری در کشورهای فقیرتر را بهطور کامل توضیح نمیدهند.»
بار این بیماری هم ثابت نمیماند. پیشبینیهای نشریه «لنست» نشان میدهد که ۹۵ درصد افزایش موارد ابتلا به دیابت تا سال ۲۰۵۰ در کشورهای با درآمد کم و متوسط رخ خواهد داد. دیابت در حال گسترش است و مقصد اصلی آن فقیرترین کشورهای جهان خواهند بود.
به این پرسش که «آیا دیابت در میان فقرا شایعتر است؟» نمیتوان بدون طرح پرسش دیگری پاسخ داد: فقر در کدام کشور و در چه مرحلهای از گذار اقتصادی؟
در کشورهای پردرآمد، شواهد روشن است: سطح پایین تحصیلات، موقعیت شغلی و درآمد با ۴۱ درصد خطر بیشتر ابتلا به دیابت نوع دو، در مقایسه با افراد دارای موقعیت اجتماعی ـ اقتصادی بالا، همراه است. در کشورهای ثروتمند، دیابت بیماری فقراست.
برعکس، در کشورهای کمدرآمد، این الگو در گذشته معکوس بوده است. در این کشورها، شیوع دیابت با ثروت و تحصیلات رابطه مثبت دارد؛ زیرا افراد ثروتمند زودتر از دیگران توانایی خرید غذاهای فوقفرآوریشده، استفاده از وسایل حملونقل موتوری و اشتغال در مشاغل کمتحرک را پیدا میکنند. فقرا بعدتر به این روند میپیوندند؛ زمانی که گذار تغذیهای عمیقتر میشود و محصولات غذایی ارزان و پرکالری جای رژیمهای غذایی سنتی را میگیرند.
«پیمایش جهانی سلامت» هم دقیقا همین الگو را نشان میدهد: در کشورهای کمدرآمد، دیابت بهطور معناداری در میان ثروتمندترین و تحصیلکردهترین افراد شایعتر بود. فقر از ابتلا به دیابت محافظت نمیکند، فقط زمان و چگونگی ورود این بیماری به زندگی افراد را تغییر میدهد.
ناتوانی توضیحاتی که همهچیز را به سبک زندگی نسبت میدهند، در میان جمعیتهایی آشکارتر است که نظام غذاییشان در دوران استعمار از هم گسسته شد. شیوع دیابت پیش از بارداری در میان زنان بومی باردار در استرالیا، کانادا، نیوزیلند و ایالات متحده، ۱.۸ تا ۳.۶ برابر زنان غیربومی است.
یک مطالعه نظاممند در سال ۲۰۲۶ با بررسی ۱۸۷ جمعیت بزرگسال بومی در ۳۷ کشور، نشان داد که شیوع دیابت نوع دو در میان سالهای ۱۹۸۰ تا ۲۰۲۰، در میان جمعیتهای بومی بهطور معناداری از میانگین جهانی بیشتر بوده است. بهطور متوسط، شیوع این بیماری در ۷۳ درصد جمعیتهای بررسیشده بومی بالاتر از میانگین جهانی بود.
پیش از استعمار، بیماریهای مزمنی مانند دیابت نوع دو در میان بسیاری از مردمان بومی که سبک زندگی سنتی داشتند، نادر بود. این پژوهش سازوکارهای شکلگیری وضعیت کنونی را هم بهصراحت برشمرده است: «پیامدهای مداوم استعمار، برهم خوردن شیوههای زندگی و نظامهای غذایی سنتی مردمان بومی، سلب مالکیت از زمین و منابع، انزوای جغرافیایی، آسیبهای تاریخی و بیننسلی، دسترسی محدود به غذای سالم، نژادپرستی ساختاری و نابرابری و طرد اجتماعی.»
نمونه جنوب آسیا این مسئله را روشنتر میکند. احتمال ابتلا به دیابت نوع دو در میان مردم جنوب آسیا تا شش برابر بیشتر از سایر گروههای قومی است؛ آنها اغلب در سنین پایینتر و با شاخص توده بدنی کمتری به این بیماری مبتلا میشوند. این وضعیت را نمیتوان صرفا به انتخابهای غذایی نسبت داد.
برای مثال شبهقاره هند دستکم ۳۱ قحطی بزرگ را تجربه کرده که بسیاری از آنها در دوران استعمار بریتانیا رخ داد. قحطی بنگال در سال ۱۹۴۳ حدود سه میلیون قربانی گرفت. «مادوسری موکرجی»، روزنامهنگار تحقیقی، در مستندات خود نشان میدهد که هند در همان سال، همزمان با آغاز قحطی، بیش از ۷۰ هزار تن برنج صادر کرد؛ مقداری که میتوانست غذای نزدیک به ۴۰۰ هزار نفر را برای یک سال تامین کند.
پیامدهای زیستی چنین گرسنگی گستردهای با زنده ماندن بازماندگان پایان نمییابد. مروری پژوهشی در سال ۲۰۲۶ در نشریه «آرشیو فارماکولوژی ناوین-اشمیدبرگ» نتیجه میگیرد که «جمعیتهایی که در گذشته در معرض قحطی قرار گرفتهاند، هنگامی که بعدها با وفور کالری روبهرو میشوند، آسیبپذیری بیشتری در برابر چاقی و دیابت نوع دو دارند». این آسیبپذیری از طریق تغییرات اپیژنتیکی شکل میگیرد؛ تغییراتی در متیلاسیون دیانای که میتوانند در نسلهای بعدی هم باقی بمانند و تنظیم اشتها، حساسیت به انسولین و سوختوساز بافت چربی را تغییر دهند.
تحلیلی دیگر در سال ۲۰۲۶، میراث متابولیک بیننسلی قحطیهای دوران استعمار هند را به تغییرات متیلاسیون دیانای در ژنهای مرتبط با حساسیت به انسولین (IGF2) و (INSR)، ذخیره چربی (LEP) و عملکرد آدیپوکینها (ADIPOQ) پیوند میدهد.
استدلال اصلی این پژوهشها روشن است: «بیماریهای متابولیک در جنوب آسیا صرفا سرنوشت ژنتیکی یا شکست در تغذیه نیستند. آنها حافظه زیستی گرسنگیای هستند که در گذشته بر این جمعیتها تحمیل شد؛ گرسنگیای که بدن را واداشت برای زنده ماندن، در ذخیرهسازی انرژی دریافتی اندک، بهشکلی فوقالعاده کارآمد عمل کند.» این سازوکار نجاتبخش با فراوانی غذا، به عاملی برای بروز بیماری تبدیل شد. دکتر «مبین سید»، رادیولوژیست اهل اوهایو، معتقد است مواجهه با حتی یک قحطی، تاثیری چندنسلی بر جای میگذارد و منجر به بروز اختلالات متابولیک، از جمله دیابت، قند خون بالا و بیماریهای قلبی-عروقی میشود. حال تصور کنید فردی در یک دوره ۵۰ ساله، با دستکم ۲۴ قحطی بزرگ مواجه شده باشد.
امروزه تغذیه در گسترش دیابت مهمترین نقش را دارد. غذاهای فوقفرآوریشده یکی از عوامل قدرتمند افزایش خطر ابتلا هستند. تحلیل «ارزیابی ریسک مقایسهای 2026» در ۴۵ کشور نشان داد که مصرف این محصولات، در صورتی که بیش از ۱۰ درصد انرژی دریافتی را تشکیل دهد، با سهم قابلتوجهی از بار ابتلا به دیابت نوع دو ارتباط دارد. حدود ۲۰.۲ درصد تغییرات در کشورهای پردرآمد به این محصولات نسبت داده میشود و در کشورهای فقیرتر هم با جایگزین شدن فوقفرآوریشدهها بهجای غذاهای سنتی، بهسرعت افزایش مییابد.
محدودیتهای اجتماعی هم موثر است. فشار مالی، ناامنی غذایی، استرس، افسردگی و آسیبهای روانی، همگی با دیابت نوع دو ارتباطی قوی دارند. ژنتیک نقش دارد، اما گونههای ژنتیکی رایج تنها حدود ۵ تا ۱۰ درصد تفاوت در خطر ابتلا به این بیماری را توضیح میدهند.
هیچیک از این عوامل بهتنهایی عمل نمیکند. رژیم غذایی تحت تاثیر قیمت و دسترسی به مواد غذایی شکل میگیرد؛ استرس از فقر و تبعیض تاثیر میپذیرد و زیستشناسی استرس و گرسنگی هم ریشه در تاریخ دارد.
افزایش دیابت به عنوان یک مشکل جهانی را نباید شکست انضباط فردی دانست. این بیماری هزینه فیزیولوژیک نظام غذاییای است که از فروش کالریهای فوقفرآوریشده سود میبرد، اقتصاد جهانیای که فقر را متمرکز میکند و تاریخ سلب مالکیتی که نشانههای زیستی آن همچنان در بدن فرزندان مردمان محرومشده از مالکیت دیده میشود.

