سرگرمی کودکان، کسب‌وکار بزرگسالان نیست
حضور کودک در شبکه‌های اجتماعی همیشه کار نیست، اما وقتی تولید محتوا به فعالیتی مستمر و درآمدزا تبدیل شود، مسئله حقوق و حمایت قانونی مطرح می‌شود
۷ ساعت پیشکد خبر: 81768
وقتی از کودک کار سخن می‌گوییم، معمولاً تصویر آشنای کودکی در چهارراه، کارگاه، مزرعه یا مغازه به ذهن می‌آید؛ کودکی که محل فعالیت و ساعت‌های کارش را می‌توان دید. اما شکل دیگری از کار کودکان در خانه و مقابل دوربین تلفن همراه جریان دارد. ظاهر ماجرا ممکن است بازی، سرگرمی یا ثبت خاطره خانوادگی باشد، در حالی که همان تصاویر برای یک صفحه مخاطب جذب می‌کنند و درآمد تبلیغاتی می‌سازند. کودک محصولی را معرفی می‌کند، صحنه‌ای را چند بار تکرار می‌کند یا مطابق انتظار دنبال‌کنندگان رفتار می‌کند؛ بی‌آنکه روشن باشد این فعالیت تا چه اندازه انتخاب خود اوست و چه کسی از آن سود می‌برد. ماجرای آرات، کودکی که شناخته‌شدنش با تصمیم پدر برای تبدیل او به اینفلوئنسر پیوند خورد، توجه‌ها را به این مسئله جلب کرد. گزارش پژوهشی مجلس با عنوان «کودک کار رقومی؛ بهره‌کشی اقتصادی از کودکان در بستر فضای مجازی» بررسی می‌کند که این شکل از فعالیت چه زمانی از سرگرمی و مشارکت خانوادگی فاصله می‌گیرد و به موضوعی مرتبط با اشتغال و حقوق کودک تبدیل می‌شود.
شبکه‌های اجتماعی از فضای ارتباط و انتشار تجربه‌های شخصی فراتر رفته و به بخشی از بازار تبلیغات تبدیل شده‌اند. شمار دنبال‌کنندگان، بازدیدها و واکنش مخاطبان ارزش اقتصادی دارد. اینفلوئنسرها با اعتمادسازی بر تصمیم خرید اثر می‌گذارند و کودکان نیز به این بازار وارد شده‌اند. واکنش‌های طبیعی و محتوای کودکانه برای تبلیغ‌کنندگان جذاب است؛ کودک ممکن است محصولی معرفی کند، در ویدئوی تبلیغاتی ظاهر شود یا سبک زندگی خانواده را در ولاگ نشان دهد. با این حال، انتشار عکس خانوادگی یا ساخت یک ویدئوی تفریحی به‌خودی‌خود کار کودک نیست. نقطه حساس زمانی است که حضور او برای کسب درآمد یا ایجاد ارزش اقتصادی، به فعالیتی مستمر و سازمان‌یافته تبدیل شود؛ به‌ویژه اگر زمان زیادی بگیرد، با تعهدهای تبلیغاتی همراه باشد یا آموزش، استراحت و بازی را محدود کند. گزارش مجلس میان فعالیت تفریحی، یادگیری و تمرین مهارت، فعالیت اقتصادی و بهره‌کشی تمایز می‌گذارد. نباید هر حضور مجازی را اشتغال دانست یا فعالیت درآمدزا را فقط به دلیل انجام شدن در خانه یا زیر نظر والدین، بیرون از دایره حمایت حقوقی گذاشت. تکرار برداشت‌ها، اجرای سناریوهای تبلیغاتی و تلاش برای حفظ مخاطب می‌تواند ماهیت کار را پشت ظاهر سرگرم‌کننده محتوا پنهان کند.
یکی از دشواری‌های کودک‌کاری دیجیتال، پنهان ماندن آن از چشم نهادهای ناظر است. تولید محتوا ممکن است به‌طور کامل در خانه انجام شود؛ صفحه به نام یکی از والدین باشد، قرارداد تبلیغاتی را بزرگسال امضا کند و درآمد نیز به حساب او برود. در چنین وضعی، کودک می‌تواند عامل اصلی جلب توجه و تولید محتوا باشد، اما در اسناد مالی و تجاری جایگاهی مستقل نداشته باشد. رابطه کاری همیشه روشن نیست. گاهی والدین فعالیت کودک را مدیریت می‌کنند و گاهی مدیر برنامه، شرکت تبلیغاتی یا قواعد پلتفرم بر نوع و زمان محتوا اثر می‌گذارد. تعیین مسئولیت هر طرف و حدود اختیار کودک آسان نیست. برخلاف مشاغل متعارف، ممکن است کارفرمای مشخصی وجود نداشته باشد و چند طرف از حضور او سود ببرند. پاسخگویی به کودک نیز دشوارتر می‌شود. آمارهای رسمی کار کودک ممکن است این فعالیت‌ها را ثبت نکنند، زیرا عمدتاً برای شناسایی مشاغل شناخته‌شده طراحی شده‌اند. حساب‌های خانوادگی مشترک، نبود احراز سن معتبر و دشواری تشخیص محتوای تجاری از محتوای معمولی، شناسایی را پیچیده می‌کند. در نتیجه، این کار ممکن است در آمار اشتغال، قراردادها و حساب‌های مالی پنهان بماند و برآورد گستره آن یا پیگیری حقوق کودکان را دشوار کند.
کودکی که در صفحه‌ای پرمخاطب ظاهر می‌شود، ممکن است کم‌کم با نقشی شناخته شود که با شخصیت و خواسته‌های واقعی او تفاوت دارد. کودک خجالتی شاید برای دوربین به ایفای نقش فردی پرانرژی و همیشه خندان تشویق شود، حتی اگر این کار خسته‌اش کند. اگر موفقیت صفحه به حضور او وابسته شود، ممکن است احساس کند باید همیشه جذاب، خوشحال یا مطابق انتظار دنبال‌کنندگان رفتار کند.
تغییر علاقه، خستگی، ناراحتی یا تمایل به کنار گذاشتن دوربین، بخشی طبیعی از رشد است. اما وقتی سرگرمی به تعهدی مداوم تبدیل شود، فاصله گرفتن از آن برای کودک یا خانواده دشوار خواهد شد. والدین یا مدیر صفحه ممکن است ادامه تولید محتوا را برای حفظ مخاطب و درآمد ضروری بدانند، ولی کودک نباید مسئول موفقیت اقتصادی صفحه باشد. مواجهه با مخاطبان گسترده نیز خطرهایی دارد. تمسخر، پیام‌های توهین‌آمیز و مقایسه با دیگران می‌تواند حضور در شبکه‌های اجتماعی را به منبع فشار تبدیل کند. این وضعیت وقتی جدی‌تر می‌شود که کودک امکان تصمیم‌گیری مستقل درباره ادامه فعالیت را نداشته باشد یا تولید محتوا فرصت بازی آزاد و تجربه‌های متناسب با سن را از او بگیرد.
آنچه از زندگی کودک در اینترنت باقی می‌ماند، به اندازه تجربه او هنگام تولید محتوا اهمیت دارد. بسیاری از تصاویر و ویدئوهای سال‌های نخست زندگی با تصمیم والدین منتشر می‌شوند، در حالی که کودک توانایی سنجش پیامدهای بلندمدت انتشار اطلاعات شخصی را ندارد. تصویری که امروز برای مخاطبان جذاب است، ممکن است سال‌ها بعد برای همان فرد ناخوشایند باشد. او شاید در نوجوانی یا بزرگسالی نخواهد با تصویری خاص از کودکی‌اش شناخته شود یا انتشار جزئیات زندگی شخصی‌اش را نپذیرد. پس از انتشار محتوا، کنترل محل و شیوه استفاده از آن دشوار می‌شود. ویدئویی که برای تبلیغ محصول یا ثبت خاطره ساخته شده، ممکن است جدا از زمینه اولیه بازنشر شود و از اختیار خانواده بیرون برود. تصمیمی که در کودکی و بدون درک پیامدها گرفته شده، می‌تواند بعدها بر روابط اجتماعی و تصویر فرد از خود اثر بگذارد.
گزارش پژوهشی پیشنهاد می‌کند نظر و رضایت کودک، متناسب با سن و میزان رشد او، در تصمیم‌گیری درباره انتشار محتوا و فعالیت اقتصادی لحاظ شود. هدف آن است که خواست کودک نیز در تصمیم‌هایی که آثار بلندمدت دارند، جدی گرفته شود و او با افزایش سن بتواند درباره ادامه انتشار محتوای مربوط به خود نظر بدهد.
در خانواده‌هایی که با دشواری اقتصادی روبه‌رو هستند، درآمد حاصل از حضور کودک در فضای مجازی ممکن است اهمیت بیشتری پیدا کند. در این شرایط، ادامه فعالیت او می‌تواند به انتظار خانواده تبدیل شود و والدین شاید متوجه نباشند که درخواست برای تولید محتوای بیشتر، کودک را به کاری ناخواسته سوق می‌دهد. افزایش بازدید یا پیشنهادهای تجاری نیز ممکن است انگیزه ادامه مسیر را بیشتر کند، حتی اگر علاقه کودک تغییر کرده باشد. گزارش پژوهشی پیشنهاد می‌کند اگر فعالیت اقتصادی کودک مجاز شناخته شد، اصل بر تعلق درآمد به خود او باشد. این پول باید در حسابی مستقل از دارایی‌های شخصی والدین، سرپرست یا مدیر برنامه نگهداری شود. بخشی از درآمد می‌تواند با توجه به سن و نیاز کودک صرف آموزش، درمان، رفاه و تقویت توانمندی‌های او شود و بخش دیگر برای آینده باقی بماند. این پیشنهاد میان مدیریت صفحه و مالکیت درآمد تفاوت می‌گذارد. والدین ممکن است برای تولید محتوا وقت بگذارند یا هزینه کنند، اما سهم کودک نباید نادیده بماند. اگر حضور او درآمد ایجاد می‌کند، نگهداری و مصرف پول باید روشن و قابل پیگیری باشد؛ وگرنه فعالیتی که به نام او انجام می‌شود، لزوما منفعتی برای آینده‌اش ندارد.
در ایران، حمایت از کودکان در برابر بهره‌کشی اقتصادی پشتوانه قانونی دارد. اصل ۴۳ قانون اساسی بر جلوگیری از بهره‌کشی از کار دیگری تاکید می‌کند و ماده ۷۹ قانون کار، به‌کارگیری افراد کمتر از ۱۵ سال تمام را ممنوع کرده است. قانون حمایت از اطفال و نوجوانان مصوب ۱۳۹۹ نیز ابزارهای حمایتی و قضایی پیش‌بینی می‌کند. ماده ۱۵ برای برخی مصادیق بهره‌کشی اقتصادی برخلاف مقررات قانون کار، ضمانت اجرای کیفری در نظر گرفته و ماده ۳ قرار گرفتن کودک در معرض آسیب به سلامت جسمی، روانی، اجتماعی یا اخلاقی، امنیت یا وضعیت آموزشی را از وضعیت‌های مخاطره‌آمیز می‌شمارد که می‌تواند مداخله حمایتی و قانونی را ضروری کند. چالش، چگونگی انطباق این مقررات با کسب‌وکارهای مجازی است. قانون کار عمدتا بر رابطه کارگر و کارفرما تکیه دارد؛ حال آنکه کودک اینفلوئنسر ممکن است با کارفرما قرارداد مستقیم نداشته باشد. درآمد می‌تواند از صفحه خانوادگی، قرارداد والدین، تبلیغات غیرمستقیم یا سازوکار درآمدزایی پلتفرم به دست آید. در این وضعیت، تشخیص رابطه کاری و تعیین مسئولیت طرف‌ها به بررسی دقیق‌تری نیاز دارد. سند صیانت از کودکان و نوجوانان در فضای مجازی، مصوب ۱۴۰۰ شورای عالی فضای مجازی به ارزیابی گزارش پژوهشی، چارچوب اختصاصی و روشنی برای اشتغال و بهره‌کشی اقتصادی از کودکان ارائه نمی‌کند. بنابراین، با وجود ظرفیت قوانین موجود، درباره فعالیت تجاری کودکان، حفاظت از درآمد آنان، مسئولیت پلتفرم‌ها و شیوه رسیدگی به موارد مشکوک همچنان ابهام‌هایی وجود دارد. روشن شدن این موضوعات می‌تواند شناسایی موارد آسیب‌زا و پیگیری حقوق کودک را آسان‌تر کند.
گزارش به تجربه کشورهایی اشاره می‌کند که برای فعالیت تجاری کودکان در فضای مجازی به سوی تدوین مقررات اختصاصی رفته‌اند. اهمیت این رویکرد آن است که فعالیت اقتصادی کودک را صرفا مسئله‌ای خانوادگی نمی‌بیند. وقتی حضور او منبع درآمد می‌شود، باید از منافع مالی و حقوقش نیز حمایت شود. در پیشنهادهای گزارش، رضایت والدین به‌تنهایی کافی نیست و نظر کودک باید با توجه به سن و میزان رشد او در نظر گرفته شود. در صورت اختلاف جدی میان کودک و والدین، به‌ویژه اگر سلامت، آموزش، امنیت یا کرامت او در خطر باشد، ارزیابی تخصصی و در صورت لزوم مداخله مرجع قضایی باید امکان‌پذیر باشد.
قرار نیست هر نوع حضور کودک در شبکه‌های اجتماعی ممنوع شود؛ فعالیت تفریحی، آموزشی و خلاقانه می‌تواند بخشی از زندگی امروز باشد. مسئله از جایی آغاز می‌شود که حفظ مخاطب یا درآمد به تولید محتوای مداوم وابسته شود و منافع اقتصادی بزرگسالان بر سلامت، آموزش و حق انتخاب کودک تقدم پیدا کند. اقتصاد دیجیتال شکل‌های تازه‌ای از کار پدید آورده است؛ حمایت از کودکان نیز باید با شناخت این شکل‌ها، امکان تشخیص، نظارت و پیگیری موثر را فراهم کند.
بازنشر از آتیه‌نو
