بازسازی داروسازیهای آسیبدیده در جنگ، با تشکیل کارگروههایی برای ارزیابی خسارتها از سوی وزارت بهداشت، سازمان نظام پزشکی و انجمنهای تخصصی شروع شد؛ با این حال، به گفته سخنگوی انجمن داروسازان ایران روند بازسازی هنوز در مرحله جمعآوری مستندات و برآورد هزینهها قرار دارد.
هادی احمدی، سخنگوی انجمن داروسازان ایران درباره وضعیت داروسازیها بعد از پایان جنگ به آتیه آنلاین میگوید: «در جریان جنگ، حدود ۵۲ مرکز مرتبط با زنجیره تأمین دارو به صورت مستقیم یا غیرمستقیم آسیب دیدند.»
به گفته او در میان این مراکز، کارخانه «توفیق دارو»، به طور کامل هدف حمله قرار گرفت و تخریب شد. بخشهایی از انستیتو پاستور نیز آسیب دید و چند آزمایشگاه مرجع آن از بین رفت. همچنین انبار دارویی توزیع شیرخشک نوزادان در همدان مورد اصابت قرار گرفت؛ حملاتی که مغایر با اصول و کنوانسیونهای بینالمللی بود.
صنعت داروسازی داخلی طی سالهای اخیر نقش مهمی در کاهش نیاز ارزی کشور ایفا کرده است؛ براساس اعلام سازمان غذا و دارو نیاز ارزی بخش داروی ایران سالانه حدود ۲ تا ۲.۲ میلیارد دلار برآورد میشود، در حالی که کشورهای همسایه با جمعیتی نزدیک به ایران تا ۱۸ میلیارد دلار برای این بخش هزینه میکنند. تاکید بر حفظ و ارتقای ظرفیت داخلی ضرورت بازسازی داروسازیها را بیشتر میکند.
توفیق دارو از مراکز مهم تولید داروهای حیاتی از جمله داروهای ضد سرطان، داروهای بیماران اماس، داروهای هایتک و تجهیزات و ملزومات اتاق عمل بود. حسینعلی شهریاری، رئیس کمیسیون بهداشت و درمان مجلس شورای اسلامی، همان روزها تخریب این مرکز را بسیار نگرانکننده و نیازمند برنامهریزی فوری برای جبران خسارات و استمرار تولید دانست.
به گفته سخنگوی انجمن داروسازان، مهمترین پیامد تخریب کارخانه توفیق دارو، کاهش تولید مواد اولیه داروهای بیمارستانی و داروهای سرطان بود؛ موضوعی که باعث شد بخشی از نیاز کشور از طریق واردات، عمدتاً از هند، جبران شود.
براساس اعلام او وضعیت این داروسازی متفاوت است؛ کارخانهای که دیگر قابل بازیابی نیست و عملاً باید از نو ساخته شود و هنوز در انتظار تأمین منابع مالی و آغاز عملیات بازسازی قرار دارد.
این روزها در ورودی سامانه انستیتو پاستور ایران میتوان این جمله را دید: «پاستور را دوباره میسازیم.» آسیبهایی که در پی حمله مستقیم به انستیتو پاستور وارد شد و بخشهای تحقیق و تولید بیولوژیک آن با تخریب جدی روبهرو شد، حالا در حال بازسازی است. نقش کلیدی این مرکز در تولید واکسنهای حیاتی برای نوزادان، تولید محلولهای تزریقی، کیتها و آنتیژنهای تشخیصی است.
احمدی ادامه داد: «انستیتو پاستور بازسازی بخشهای آسیبدیده را آغاز کرده و به گفته مسئولان، فعالیت آزمایشگاههای آن بدون اختلال جدی ادامه یافته است. این تأخیر به معنای از دست رفتن بخشی از ظرفیت تولید مواد اولیه داروهای حیاتی کشور است.»
آرش لطفی، مدیرعامل یک شرکت داروسازی با اشاره به خسارات وارده به سایت شرق این شرکت در جنگ رمضان به فانا گفته است: «از ظرفیتهای داخلی برای بازسازی تجهیزات و تاسیسات سایت شرق استفاده شده و تولید با بهبود صورت گرفته و به روال قبل از جنگ رمضان برگشته است.»
داروسازی به زنجیرهای گسترده از تأمین مواد اولیه، صنایع شیمیایی، انرژی، حملونقل و بستهبندی وابسته است. براساس گزارش اتاق بازرگانی، ۲۲ درصد نهادههای تولید دارو از صنایع شیمیایی تأمین میشود و بخشی از مواد اولیه تخصصی نیز وارداتی است. مشکل در واردات در چند ماه اخیر، عامل بسیاری کمبودها شد.
رئیس سازمان غذا و دارو درباره غنیمت شمردن فرصت توافق گفت: از این فرصت برای ورود بخشی از محمولههای دارویی و مواد اولیه که در برخی کشورها متوقف مانده بود، استفاده شد و بخشی از نیازهای کشور تأمین شد.
به گفته او، با وجود این اقدام، همه نیازهای دارویی برطرف نشده و باز ماندن مسیرهای هوایی برای انتقال دارو و مواد اولیه همچنان یک ضرورت است.
یکی از مهمترین نکات مطرحشده از سوی انجمن داروسازان این است که کشور پیش از جنگ برای چنین شرایطی آماده شده بود: «ذخایر استراتژیک دارو و مواد اولیه که طی سالهای گذشته ایجاد شده بود، اجازه نداد زنجیره تأمین دارو در دوران جنگ فروبپاشد و بیمارستانها و داروخانهها با بحران فوری مواجه شوند.»
با این حال مدیر روابط عمومی این انجمن تأکید میکند این موضوع به این معنا نیست که کمبود دارو نداریم. آسیب به کارخانه تولید مواد اولیه، بسته شدن مسیرهای حملونقل دریایی و هوایی، دشواری انتقال ارز و وابستگی حدود 50 درصد از مواد اولیه دارویی به واردات، به تدریج اثر خود را بر بازار گذاشته است.
چند ماه است که بیماران با داروخانههای بدون موجودی روبهرو میشوند. اگرچه مسئولان صنعت دارو معتقدند همه کمبودها به معنای نبود کامل دارو نیست و بخشی از آن به ترجیح بیماران برای مصرف یک برند خاص برمیگردد، اما در عین حال وجود کمبود واقعی برخی اقلام را نیز انکار نمیکنند. به گفته سخنگوی انجمن داروسازان، حدود 2۰۰ قلم دارو با کمبود مواجه است و برخی داروها به صورت سهمیهای و محدود در اختیار داروخانهها قرار میگیرند.
داروهای بیماران هموفیلی از جمله نمونههایی است که کمبود آن ماهها ادامه یافته است. احمدی دلیل این وضعیت را ترکیبی از کمبود ارز، مشکلات واردات، انتقال پول، کاهش نقدینگی و بدهیهای انباشته سازمان تأمین اجتماعی به داروخانهها و مراکز درمانی میداند؛ عواملی که به گفته او زنجیره تأمین دارو را تحت فشار قرار دادهاند. در این دوران داروهای اعصاب و روان، شیمی درمانی، داروی تزریق سی تی اسکن و داروهای ضد لخته شدن خون نیز بسیار کمیاب و در مواردی نایاب بودهاند.
مهدی پیرصالحی، رئیس سازمان غذا و دارو به مشکلات نقدینگی در صنعت دارو اشاره کرد: «در حوزه دارو و تجهیزات پزشکی، بیش از ۶۰ همت بدهی دولتی و بیش از ۱۴۰ همت بدهی بخش خصوصی وجود دارد؛ یعنی در مجموع بیش از ۲۰۰ همت مطالبه این صنعت است. بخش عمده این مشکل به تأخیر بیمهها در پرداخت مطالبات بازمیگردد.» به گفته او، بیمه سلامت بهتازگی مطالبات شهریور سال گذشته و سازمان تأمین اجتماعی نیز مطالبات آذر سال گذشته را پرداخت کرده است.
آغاز دوباره جنگ در جنوب طی هفتههای اخیر نگرانیهای تازهای درباره تامین دارو در آن مناطق ایجاد کرد. معاون وزیر بهداشت، از پایش وضعیت دارو در مناطق جنوبی کشور گفت که تا امروز کمبود دارویی در این مناطق گزارش نشده است. این در حالی است که کادر درمان در بیمارستان شهید بقایی اهواز از کمبودهای قبلی در زمینه داروهای شیمی درمانی خبر دادهاند که هنوز ادامه دارد.
احمدی مسئله دارو را مربوط به امروز نمیداند و به نظر او جنگ تنها بخشی از مشکلات صنعت دارو را تشدید کرده است: «افزایش هزینههای تولید، حذف ارز ترجیحی برخی اقلام و کاهش سودآوری تولید دارو و سالها قیمتگذاری دستوری داروسازی را با معضلات گوناگون روبهرو کرده است.»
مدیر روابط عمومی انجمن داروسازان ایران از تغییرات اتفاق افتاده در داروسازی بر اثر این تصمیمات خبر میدهد: «این امر بسیاری از شرکتها را به سمت تولید مکملهای غذایی سوق داد؛ محصولاتی که قیمتگذاری آزاد دارند و حاشیه سود بیشتری ایجاد میکنند. بارها با تولید مکملهای رنگارنگ با برندهای مختلف مخالفت کردیم؛ اما داروسازیها با این کار خود را از ضرر و زیان محفوظ نگه میدارند.»
البته در یکی دو سال اخیر آنچه که انجمن داروسازان «اصلاح قیمت دارو» میدانند برای برخی داروها آغاز شده، بااینحال تولیدکنندگان میگویند افزایش شدید تعداد برندهای مکمل، کاهش قدرت خرید مردم و بیثباتی اقتصادی، این بازار را نیز با چالش مواجه کرده و حتی ادامه فعالیت برخی کارخانهها را در آینده با ابهام روبهرو کرده است. احمدی جنگ را نعمت نمیداند: «در سایه جنگ هیچوقت رشد نمیکنیم؛ باید شرایطی فراهم شود که تولیدکننده بتواند برای آینده برنامهریزی کند.»
طبق گزارش شامخ صنعت شیمیایی، از فروردین تا بهمن ۱۴۰۴، بهجز مقطعی کوتاه در آبان، شرایط این صنعت در بیشتر ماهها در محدوده رکود و بحرانی قرار داشته است. صنعت داروی ایران برای بازگشت به وضعیت عادی ابتدا به باز شدن مسیرهای واردات و سپس احیای ظرفیت تولید مواد اولیه، تأمین پایدار ارز، پرداخت مطالبات زنجیره دارو و ایجاد ثبات اقتصادی نیاز دارد و بدون آنها نمیتوان امنیت دارویی کشور را تضمین کرد.
