
دریای عمان در جنوب سیستانوبلوچستان قرار دارد، اما آب آن قرار است راهی طولانی را تا خراسان رضوی طی کند. در این مسیر شهرها و روستاهایی قرار دارند که سالها با کمبود آب دستوپنجه نرم کردهاند و در کنار آنها، صنایع معدنی و فولادی بزرگی برای توسعه به منابع تازه آب نیاز دارند. حالا درباره همین طرح که بخشی از آن اجرا شده، اختلافنظر وجود دارد. گروهی آن را فرصتی برای توسعه شرق ایران میدانند و برخی معتقدند هزینه سنگین انتقال آب، بدون بازنگری در شیوه مصرف و تأمین مالی، مشکلات تازهای ایجاد خواهد کرد.
در نشست بررسی طرح نمکزدایی و انتقال آب دریای عمان به شرق کشور، کارشناسان منابع آب، مدیران پیشین وزارت نیرو و متخصصان صنعت آبشیرینکن درباره آینده این پروژه بحث کردند. موضوع جلسه از خبری درباره احتمال جمعآوری بخشی از تأسیسات پروژه آغاز شده بود؛ خبری که عباس آخوندی را به طرح پرسشی درباره سرنوشت پروژههای نیمهتمام رساند.
آخوندی در آغاز نشست گفت اگر مشخص شود پروژهای از ابتدا اشتباه بوده، هزینههایی که تاکنون برای آن انجام شده نباید دلیلی برای ادامه کار باشد. او از تجربه کشورهایی مثال زد که ساختمانها، نیروگاهها و طرحهای بزرگ خود را پس از صرف میلیونها یا حتی میلیاردها دلار هزینه متوقف کردهاند.به گفته او هدف جلسه مخالفت با انتقال آب دریای عمان نیست، بلکه باید مشخص شود ادامه پروژه با همین ابعاد و هزینهها تصمیم درستی است یا امکان اصلاح آن وجود دارد.
حمیرا ریگی از جمله حاضران نشست بود که با اشاره به مشکلات تأمین آب استان و تجربه اجرای سدهایی مانند زیردان، پیشین و کهیر، از پیامدهای تصمیمهای گذشته در حوزه مدیریت آب سخن گفت. به اعتقاد ریگی، درباره آینده طرح انتقال آب نمیتوان بدون درنظرگرفتن شرایط اجتماعی، اقتصادی و نیازهای مردم منطقه تصمیم گرفت.
او همچنین بر اهمیت موقعیت چابهار، ظرفیتهای اقتصادی سواحل مکران و تأثیر اجرای طرحهای بزرگ بر امید مردم به توسعه منطقه تأکید کرد.یکی از پرسشهای مطرحشده در نشست این بود که در پروژهای که برداشت آب از سواحل سیستانوبلوچستان آغاز میشود، چه مقدار آب برای مصرف شهرهای این استان در نظر گرفته شده و مردم مناطق محروم چه سهمی از منافع اقتصادی آن خواهند داشت.
مجید سیاری، پژوهشگر مدیریت منابع آب، نیز با اشاره به هزینههای اجرای پروژه، بر ضرورت مشخص شدن سهم مصرفکنندگان مختلف تأکید کرد.او معتقد بود پیش از اجرای کامل طرح باید روشن شود انتقال آب برای کدام شهرها و صنایع ضروری است و آیا همه آنها توان پرداخت هزینه واقعی آب را دارند.
در ادامه نشست به ارقام ارائهشده درباره هزینه طرح اشاره شد.سیاری با استناد به اطلاعات شرکت تأمین آب صنایع و معادن، معروف به ایمواسکو، گفت هزینه اجرای پروژه در برآورد منتشرشده حدود ۱۶۰ هزار میلیارد تومان بوده است؛ رقمی که با محاسبه نرخ روز ارز به حدود ۷۰۰ هزار میلیارد تومان میرسد.
رقم ۷۰۰ همت، برآورد بهروزشده بر مبنای نرخ ارز است و هزینه قطعی نهایی پروژه محسوب نمیشود.به گفته سیاری، چهار واحد آبشیرینکن با ظرفیت هرکدام ۲۰۰ هزار مترمکعب در روز برای این طرح پیشبینی شده است. مجموع ظرفیت آنها ۸۰۰ هزار مترمکعب در روز خواهد بود و قرار است سالانه حدود ۲۸۰ میلیون مترمکعب آب تأمین شود.اجرای چنین پروژهای به انرژی زیادی نیاز دارد. سیاری برق موردنیاز تأسیسات نمکزدایی را حدود ۲۶۰ مگاوات و ظرفیت نیروگاهی پیشبینیشده برای مجموعه طرح را نزدیک به ۹۷۰ مگاوات اعلام کرد.
او همچنین هزینه هر مترمکعب آب تحویلی به مشهد را با احتساب سرمایهگذاری و انتقال، بین ۹۰۰ هزار تا یکمیلیون تومان برآورد کرد.این برآورد، مسئله قیمت آب برای مصرفکننده را مطرح میکند. اگر هزینه تولید و انتقال هر مترمکعب آب به چنین رقمی برسد، خانوارها و حتی بسیاری از صنایع چگونه باید بهای آن را بپردازند؟
در نشست یکی از کارشناسان درباره خرید تضمینی آب از سوی دولت هشدار داد و گفت اگر دولت آب را با قیمت بالا از سرمایهگذار بخرد و با تعرفه یارانهای عرضه کند، تعهد مالی سنگینی برای سالهای آینده ایجاد خواهد شد.
محمدحسن اسدی، از دستاندرکاران سابق طرح، درباره سابقه آن توضیح داد. به گفته او، مطالعات انتقال آب دریا به فلات مرکزی و شرق کشور از دهه ۱۳۹۰ در وزارت نیرو آغاز شد.
او گفت تجربه انتقال آب خلیج فارس به صنایع بزرگ کرمان و یزد نشان داد که میتوان با مشارکت شرکتهای صنعتی، بخشی از نیاز آبی مناطق کمآب را از دریا تأمین کرد.
پس از این تجربه تأمین آب صنایع معدنی و فولادی شرق کشور نیز مورد توجه قرار گرفت. منطقه سنگان در خراسان رضوی یکی از مناطقی بود که به دلیل توسعه صنایع فولادی و معدنی، با نیاز فزاینده به آب روبهرو شد.
اسدی توضیح داد که برخلاف استانهایی مانند کرمان و یزد، در شرق کشور تعداد صنایع بزرگی که بتوانند سرمایهگذاری طرح را تأمین کنند، محدودتر بود. به همین دلیل، برای جذب سرمایهگذار مشوقهایی در نظر گرفته شد و موضوع خرید تضمینی آب نیز مطرح شد.
به گفته او حدود ۱۷ هزار میلیارد تومان در پروژه سرمایهگذاری شده که ارزش روز آن بیش از ۷۰ هزار میلیارد تومان است.
اسدی مشکلات تأمین مالی را از دلایل اصلی کند شدن اجرای طرح دانست. او معتقد بود انتقال آب دریا میتواند به تأمین نیاز شرب و صنعت شرق کشور کمک کند؛ بهویژه در شرایطی که منابع آب موجود برای توسعه فعالیتهای صنعتی با محدودیت روبهرو هستند.
یکی دیگر از بحثهای نشست به این موضوع اختصاص داشت که آیا برای جبران کمبود آب، حتماً باید منابع جدیدی از دریا وارد مناطق داخلی کشور شود؟
صدیقه ترابی از مدیران پیشین وزارت نیرو، توضیح داد که مطالعات اولیه انتقال آب دریا برای ۱۷ استان انجام شده و در این بررسیها، مدیریت مصرف و استفاده از منابع موجود پیش از انتقال آب شیرینشده از دریا در اولویت قرار داشته است.
به گفته او از حدود ۸۸ میلیارد مترمکعب آب مصرفی کشور، نزدیک به ۷۸ میلیارد مترمکعب در بخش کشاورزی مصرف میشود. سهم شرب حدود ۷.۷ میلیارد مترمکعب و سهم صنعت حدود ۲.۴ میلیارد مترمکعب است.
ترابی تأکید کرد که افزایش بهرهوری، بازچرخانی آب و استفاده از پساب باید در تصمیمگیری درباره طرحهای انتقال آب مورد توجه قرار گیرد.
سیاری نیز با اشاره به برداشت سالانه حدود ۴.۲۵ میلیارد مترمکعب آب زیرزمینی در خراسان رضوی، ضرورت انتقال آب تا مشهد را زیر سؤال برد.به اعتقاد اواگر بخشی از مصرف آب کشاورزی استان کاهش یابد، میتوان مقدار قابلتوجهی آب برای سایر مصارف تأمین کرد. از نظر سیاری، هزینه چنین اقدامی باید با هزینه انتقال آب از دریای عمان مقایسه شود.
البته همه حاضران نشست با توقف یا محدود شدن طرح موافق نبودند.یکی از متخصصان صنعت آبشیرینکن که سابقه اجرای پروژههایی در سنگاپور، الجزایر و عمان را داشت، گفت فناوری نمکزدایی در سالهای اخیر پیشرفت زیادی کرده و بسیاری از کشورهای کمآب برای حفظ منابع آب شیرین خود به استفاده از آب دریا روی آوردهاند.
او معتقد بود نباید آثار اجتماعی توقف پروژه را نادیده گرفت؛ بهویژه در مناطقی که مردم به توسعه صنایع و ایجاد فرصتهای شغلی امیدوارند.
این متخصص پیشنهاد کرد بهجای متوقف کردن کامل طرح، اجرای آن بهصورت مرحلهای ادامه پیدا کند. به گفته او، میتوان ابتدا یک واحد آبشیرینکن با ظرفیت ۲۰۰ هزار مترمکعب در روز را تکمیل کرد و سپس متناسب با نیاز و منابع مالی، مراحل بعدی را پیش برد.
در بخش دیگری از نشست نیز بر اهمیت توسعه صنعتی مناطق مرزی تأکید شد. یکی از کارشناسان گفت اشتغال پایدار در شرق کشور نیازمند توسعه فعالیتهای اقتصادی است و نمیتوان آینده این مناطق را تنها به کشاورزی متکی کرد.
از این دیدگاه، تأمین آب برای صنایع میتواند به ایجاد شغل، افزایش سرمایهگذاری و ماندگاری جمعیت در مناطق مرزی کمک کند.
