
بررسی جزئیات منتشر شده در جدیدترین گزارش «هزینه درآمد خانوارهای شهری و روستایی»، نشان میدهد در سال 1404 شکاف هزینهکرد در بخش خوراکیها و بخشی از کالاهای غیرضروری مانند تفریح و آموزش بین دهک پردرآمد و کمدرآمد بیشتر شده است. این نابرابری تنها به سبد هزینهها محدود نیست و در برخورداری از امکاناتی مانند خودرو، رایانه و لوازم خانگی نیز دیده میشود؛ بهویژه در مناطق روستایی که دسترسی کمتری به امکانات روزمره وجود دارد.
این تفاوتها میتواند بر کیفیت زندگی و فرصتهای خانوارها اثر بگذارد؛ برای نمونه وقتی مسکن سهم بیشتری از بودجه خانوارهای کمدرآمد را به خود اختصاص میدهد، امکان تخصیص منابع به سایر نیازها از جمله آموزش، تفریح و بهبود امکانات زندگی محدودتر میشود. از سوی دیگر، تفاوت در برخورداری از کالاهایی مانند رایانه و تجهیزات خانگی میتواند به نابرابری در دسترسی به فرصتهای آموزشی و امکانات روزمره دامن بزند. به این ترتیب، فاصله درآمدی نهفقط در قدرت خرید امروز خانوارها، بلکه در امکانات و فرصتهایی که برای زندگی در اختیار دارند نیز بازتاب پیدا میکند.
گزارش هزینه درآمد مرکز آمار نشان میدهد در سال 1404 هزینه خوراکی خانوارهای شهری دهک دهم حدود 4.5 برابر دهک اول بوده است که بیشتر از سال ۱۴۰۳ است. در سال ۱۴۰۳ این نسبت نزدیک به 3.5 برابر بوده است. این افزایش نشاندهنده عمیقتر شدن شکاف هزینهکرد خوراکی میان خانوارهای پردرآمد و کمدرآمد و تشدید نابرابری در الگوی مصرف غذایی این دو گروه است.
بررسی جزئیات این آمار نشان میدهد فاصله هزینهکرد دهکها در کالایی ضروری مانند نان کمتر است، اما هرچه سراغ کالای گرانتر یا لوکستر برویم، این فاصله بیشتر میشود. برای مثال دهک دهم در سال گذشته حدود 2.1 برابر دهک اول برای خرید نان هزینه کرده است. اما این نسبت برای گروه گوشت (شامل گوشت دام، گوشت پرندگان و گوشت حيوانات دريایی) 5.8 برابر، خشکبار 15.6 برابر و غذاهای آماده و تنقلات 23.9 برابر اعلام شده است. به عبارت دقیقتر دهک دهم در سال 1404 حدود 4.2 میلیون تومان برای خرید نان و 51.2 میلیون تومان برای گوشت هزینه کرده، اما این رقم برای دهک اول به ترتیب معادل حدود دو و 8.8 میلیون تومان بوده است.
در بین انواع گوشت نیز بیشترین شکاف مربوط به گوشت قرمز و کمترین شکاف مربوط به گوشت مرغ است؛ بهطوریکه به ترتیب میزان هزینهکرد دهک دهم درآمدی برای گوشت دام، گوشت پرندگان و گوشت حيوانات دريايي، 11.3، 2.3 و 10.2 برابر دهک اول بوده است.

این تفاوتها کم و بیش در خانوارهای روستایی هم صدق میکند؛ با این تفاوت که اختلاف دهک اول و آخر در روستاها به مراتب بیشتر است. برای مثال میزان هزینهکرد یک خانواده روستایی در سال 1404 به طور متوسط در بخشهای گوشت، شیر، میوه، خشکبار، غذاهای آماده و تنقلات معادل 8.6، 11.2، 10، 26.3 و 91.8 برابر بیشتر از دهک اول بوده است.
بررسی سهم هزینه گروههای خوراکی از مجموع هزینهکرد خانوار شهری در این بخش نیز نشان میدهد سال گذشته دهک کمدرآمد بیشترین سهم از سبد هزینههای خوراکی خود را به میوه و سبزی اختصاص داده، اما برای دهک پردرآمد، گوشت بیشترین سهم را دارد.

بررسی گزارش مرکز آمار در بخش هزینههای غیرخوراکی نیز نشان میدهد در بخش کالاهای غیرضروری و لوکس اختلاف هزینهکرد دهک اول و دهم بیشتر میشود؛ برای مثال دهک دهم در سال گذشته 22.2 برابر دهک اول برای تفریحات، سرگرمیها و خدمات فرهنگی هزینه کرده است. البته این عدد مشخصا برای بخش تفریح و سرگرمی به 30.7 برابر و برای بخش تحصیل و آموزش به 20.4 برابر میرسد.
بر اساس این آمار، در سال گذشته متوسط هزینهکرد خانوارهای دهک دهم در بخش تفریحات، سرگرمیها و خدمات فرهنگی به 21.7 میلیون و برای خانوارهای دهک اول به حدود 970 هزار تومان رسیده است.
فاصله دهک اول و آخر در بخش پوشاک نیز قابل توجه است؛ بهطوریکه در سال گذشته به طور متوسط یک خانوار شهری در دهک دهم حدود 25 میلیون تومان هزینه صرف پوشاک و کفش کرده، اما این هزینه در دهم اول تنها 2.6 میلیون تومان بوده است. یعنی هزینهکرد پردرآمدترین دهک در بخش پوشاک و کفش 9.4 برابر کمدرآمدترین دهک بوده است.

بررسی سهم بخشهای مختلف هزینههای غیرخوراکی خانواده شهری و مقایسه آن بین دهک اول و دهم در سال گذشته نشان میدهد، بزرگترین قلم بودجه هر دو گروه مسکن است، با این حال کمدرآمدها مجبورند بخش بیشتری از سبد هزینه خود را به مسکن اختصاص دهند. بر این اساس سهم مسکن از سبد هزینه پردرآمدترین دهک 62.8 و برای کم درآمدترین دهک به حدود 68 درصد رسیده است. میتوان گفت یکی از دلایلی که باعث شده سهم هزینههای غیرضروری مانند پوشاک و سرگرمی برای دهکهای پایین کاهش یابد، سهم بالای مسکن از سبد هزینه است.

بررسی وضعیت خانوارهای روستایی نشان میدهد در این بخش هم شکاف بین خانوارهای دهک پردرآمد و کمدرآمد شدیدتر از خانوارهای روستایی است؛ بهطوری که برای مثال میزان هزینهکرد یک خانواده روستایی در سال 1404 به طور متوسط در بخشهای برای تفریحات، سرگرمیها و خدمات فرهنگی، پوشاک و کفش و همچنین لوازم و اثاث منزل معادل ۳۸، ۳۲.۶ و 195.1 برابر بیشتر از دهک اول بوده است. در مقابل در میان خانوارهای شهری، خانوارهای دهک دهم تنها حدود 4.8 برابر بیشتر از دهک اول برای اثاث منزل هزینه میکنند.
بررسی آمار برخورداری خانوارهای شهری از لوازم عمده زندگی به تفکیک دهکهای درآمدی در سال ۱۴۰۴ نیز نشان میدهد شکاف میان خانوارهای کمدرآمد و پردرآمد در دسترسی به برخی کالاهای بادوام و تجهیزات رفاهی قابل توجه است. برای مثال، در حالی که ۸۰.۹ درصد خانوارهای دهک دهم خودروی شخصی دارند، این نسبت در دهک اول به ۱۷.۴ درصد میرسد. اختلاف در برخورداری از رایانه نیز چشمگیر است؛ بهطوریکه تنها ۱.۹ درصد خانوارهای دهک اول از این وسیله استفاده میکنند، در حالی که این رقم در دهک دهم به ۳۷.۶ درصد میرسد. همچنین سهم خانوارهای دارای ماشین ظرفشویی از ۰.۲۶ درصد در دهک اول به ۳۷.۸ درصد در دهک دهم متغیر است.
در مقابل، در برخی لوازم ضروری و پرکاربرد خانگی، فاصله میان دهکها به مراتب کمتر است. برای نمونه، ۹۷.۴ درصد خانوارهای شهری تلویزیون رنگی دارند و این نسبت در دهک اول ۹۵.۵ درصد و در دهک دهم ۹۷.۹ درصد گزارش شده است. برخورداری از اجاق گاز نیز با سهم ۹۸.۵ درصدی در کل خانوارها، تفاوت چندانی میان گروههای درآمدی ندارد. تلفن همراه و جاروبرقی نیز به ترتیب در ۹۵.۲ و ۹۳.۷ درصد خانوارهای شهری وجود دارند. این آمار نشان میدهد در مورد کالاهایی که به نیازهای عمومی و روزمره زندگی نزدیکتر هستند، میزان برخورداری خانوارها در دهکهای مختلف به یکدیگر نزدیکتر است.

مقایسه آمارها نشان میدهد شکاف درآمدی بیش از آنکه در برخورداری از لوازم پایه زندگی نمود پیدا کند، در دسترسی به تجهیزات تکمیلی، فناوریهای دیجیتال و کالاهای رفاهی آشکار میشود. به بیان دیگر، تفاوت اقتصادی خانوارها صرفاً در میزان درآمد و هزینهکرد آنها خلاصه نمیشود، بلکه در سطح برخورداری از امکانات زندگی و کیفیت تجهیزات مورد استفاده نیز بازتاب پیدا میکند.
اما وضعیت در مورد روستاها متفاوت است؛ بررسی آمار برخورداری خانوارهای روستایی از لوازم عمده زندگی در سال ۱۴۰۴ نشان میدهد شکاف درآمدی در دسترسی به امکانات رفاهی و کالاهای بادوام در این بخش قابل توجه است و دسترسی در برخی حوزهها نسبت به مناطق شهری فاصله قابل توجهی دارد.
بیشترین فاصله میان دهک اول و دهم در برخورداری از خودروی شخصی، رایانه و جاروبرقی دیده میشود؛ بهطوریکه تنها ۲.۱ درصد خانوارهای دهک اول در روستاها خودروی شخصی دارند، در حالی که این نسبت در دهک دهم به ۷۴.۶ درصد میرسد. همچنین سهم خانوارهای دارای رایانه از ۰.۳۴ درصد در دهک اول به ۱۱.۲ درصد در دهک دهم و برخورداری از جاروبرقی از ۲۷.۸ به ۹۴ درصد افزایش مییابد. تفاوت در برخورداری از ماشین لباسشویی نیز چشمگیر است؛ بهطوریکه این وسیله در ۱۹.۹ درصد خانوارهای کمدرآمدترین دهک و ۹۰.۶ درصد خانوارهای پردرآمدترین دهک وجود دارد.

در مقابل، برخورداری از برخی لوازم ضروری مانند اجاق گاز و تلویزیون رنگی در میان خانوارهای روستایی دهکهای مختلف به یکدیگر نزدیکتر است؛ بهطوریکه ۹۸ درصد خانوارها اجاق گاز و ۹۵.۳ درصد آنها تلویزیون رنگی دارند. تلفن همراه نیز در ۹۳.۵ درصد خانوارهای روستایی وجود دارد، هرچند این نسبت از ۶۷.۵ درصد در دهک اول به حدود ۹۸ درصد در دهک دهم میرسد. در مجموع، آمارها نشان میدهد فاصله دهکهای درآمدی روستایی در برخورداری از خودرو، لوازم خانگی و تجهیزات دیجیتال بیشتر از کالاهای پایه زندگی است.
در نهایت، تفاوت میان دهکهای درآمدی را میتوان نه فقط در آنچه خانوارها میخرند، بلکه در آنچه ناچارند از آن صرفنظر کنند دید؛ از تنوع سفره و امکان تفریح و آموزش گرفته تا دسترسی به خودرو و تجهیزات موردنیاز زندگی امروز. اعداد این گزارش حاکی از شکاف شدید در فرصت انتخاب و کیفیت زندگی است؛ بهطوریکه برای بخشی از خانوارها، انتخاب میان نیازهای مختلف انتخابی دشوار و برای گروهی دیگر، دامنه انتخابها بسیار گستردهتر است.
