بافت تاریخی تهران زیر فشار ساخت‌وساز

محله امامزاده یحیی یکی از محدوده‌هایی است که قرار است رویکرد تازه شهرداری تهران در بازآفرینی بافت تاریخی در آن اجرا شود. رویکردی که مدیران شهری از آن با عنوان «بازآفرینی فرهنگ‌مبنا» یاد می‌کنند و قرار است علاوه بر ساختمان و کالبد محله به هویت تاریخی و امنیت و مشارکت ساکنان نیز توجه کند.جزئیات این برنامه در نشست تخصصی «بازآفرینی محله‌های تاریخی شهر تهران بر مبنای ظرفیت‌های فرهنگی هنری» در خانه کاظمی مطرح شد.

محمد ناظم رضوی مدیرعامل شرکت توسعه فضاهای فرهنگی و نصرالله حدادی پژوهشگر تهران‌شناس و هادی بابایی فلاح پژوهشگر هنر و میراث فرهنگی در این نشست درباره آنچه در سال‌های گذشته بر محله‌های تاریخی تهران گذشته و مسیر پیش‌روی بازآفرینی این مناطق صحبت کردند.

یکی از محورهای اصلی نشست ساخت‌وساز در بافت تاریخی بود. نصرالله حدادی با انتقاد از گسترش ساختمان‌های مرتفع در تهران گفت:«امروز بلندمرتبه‌سازی‌ها باعث شده خانه‌ها افق دید نداشته باشند و در تهران نتوانیم آسمان را ببینیم. آنچه می‌بینیم دیوار است و این با سبک زندگی ما ایرانیان سازگار نیست.»

او از مدیریت شهری خواست دست‌کم برای محله‌های تاریخی محدودیت مشخصی در زمینه ارتفاع ساختمان‌ها در نظر بگیرد. حدادی گفت: «از مسئولان امور شهری می‌خواهیم حداقل در مناطق تاریخی تهران حدی برای بلندمرتبه‌سازی در نظر بگیرند تا افق دید در این مناطق از بین نرود.»

از نگاه او مسئله هویت محله فقط به ساختمان‌های تاریخی محدود نمی‌شود. نام کوچه‌ها و درختان قدیمی و ویژگی‌های جغرافیایی محله نیز بخشی از همین هویت هستند. حدادی گفت بسیاری از نام‌های قدیمی محلات و کوچه‌ها از ویژگی‌های جغرافیایی یا یک حادثه تاریخی گرفته شده‌اند و تغییر این نام‌ها بخشی از حافظه محله را از بین می‌برد.

او تأکید کرد اسامی قدیمی کوچه‌ها باید در مناطق تاریخی حفظ شوند و گفت: «اسامی کوچه‌ها در محلات تاریخی جزو هویت آن محله به حساب می‌آید.»

درختان قدیمی نیز یکی دیگر از موضوعاتی بود که حدادی به آن پرداخت. او از درخت امامزاده یحیی به عنوان نمونه یاد کرد و گفت این درخت با عمر حدود هزار سال بر اثر ندانم‌کاری از بین رفته است. به گفته او درختانی که با تاریخ یک محله گره خورده‌اند باید مانند دیگر نشانه‌های هویتی شهر حفظ شوند.

بحث دیگری که در نشست مطرح شد نتیجه سیاست‌های نوسازی بافت فرسوده در دو دهه گذشته بود. محمد ناظم رضوی مدیرعامل شرکت توسعه فضاهای فرهنگی گفت فرسودگی و خالی شدن بافت‌های تاریخی از جمعیت همچنان از چالش‌های جدی شهر است و اگر برای آن نسخه مشخصی وجود نداشته باشد همین مشکلات در یک یا دو دهه آینده دوباره پیش روی شهر قرار خواهد گرفت.

او سابقه ورود جدی مدیریت شهری به موضوع بافت فرسوده را به سال‌های پس از زلزله بم برگرداند. به گفته ناظم رضوی از دهه ۸۰ نگاه غالب بر مقاوم‌سازی و افزایش تاب‌آوری کالبد شهر متمرکز بود و حدود یک دهه طول کشید تا در ابتدای دهه ۹۰ بخشنامه‌ها و دستورالعمل‌های اجرایی این حوزه شکل بگیرد.

اما به گفته او تجربه اجرای این سیاست‌ها نشان داده است که تمرکز بر ساختمان به تنهایی کافی نیست. ناظم رضوی گفت: «نگاه‌های صرفاً کالبدی و بدون در نظر گرفتن مباحث فرهنگی باعث شده مردم بگویند ساخت‌وساز در مناطق تاریخی برای حل موضوع فرسودگی کارآمد نبوده است.»

او در ادامه گفت:«ما به کیفیت مطلوب شهری در زیست مناطق تاریخی نرسیده‌ایم و در بازآفرینی فرهنگ‌مبنا باید به نگاه جامع‌تری برسیم.»

برنامه جامع بازآفرینی شهری از سال ۱۴۰۱ در شهرداری تهران و با مشارکت وزارت راه و شهرسازی در دستور کار قرار گرفته است. سازمان نوسازی شهر تهران این برنامه را دنبال کرده و در ادامه تعدادی از مناطق تهران برای اجرای رویکرد بازآفرینی فرهنگ‌مبنا انتخاب شده‌اند. محله امامزاده یحیی یکی از این محدوده‌هاست.

ناظم رضوی گفت در شروع اجرای این طرح بناهایی که در آستانه نابودی قرار داشتند شناسایی شدند و حفاظت از آنها در دستور کار قرار گرفت. با این حال او تأکید کرد که حفاظت از بنا بدون حضور مردم نمی‌تواند به بازآفرینی محله منجر شود.

به گفته او مردم یکی از بازیگران اصلی این بافت‌ها هستند و اگر در فرآیند احیا دیده نشوند نسخه بازآفرینی ناقص خواهد بود. او گفت مدیریت شهری در همه مراحل به مشارکت مردم نیاز دارد و تصمیم‌گیری برای محله باید با شناخت بوم محلی و ویژگی‌های فرهنگی آن انجام شود.

یکی دیگر از موضوعات مطرح شده امنیت محله‌های تاریخی بود. ناظم رضوی گفت نمی‌توان از مردم خواست در این مناطق زندگی کنند اما امنیت آنها تأمین نباشد. به گفته او در برنامه جدید بازآفرینی فرهنگی قرار است مؤلفه‌های فرهنگی و هویتی هر محله شناسایی و تصمیم‌ها بر همین اساس گرفته شود.

موضوع امنیت در صحبت‌های هادی بابایی فلاح پژوهشگر هنر و میراث فرهنگی نیز تکرار شد. او گفت طی یکی دو دهه گذشته حساسیت نسبت به میراث تاریخی کاهش پیدا کرده و بخشی از نشانه‌هایی که نسل‌های مختلف به یکدیگر منتقل کرده‌اند در معرض از بین رفتن قرار گرفته‌اند.

بابایی فلاح تجربه امامزاده یحیی را نمونه‌ای از تأثیر مستقیم امنیت بر زندگی یک محله تاریخی دانست. به گفته او در اواخر دهه ۸۰ مشارکت بخش دولتی و خصوصی باعث شد شرایط امنیتی این محدوده بهتر شود و حضور مردم در رستوران‌ها و نقاط تاریخی محله افزایش پیدا کند.

این وضعیت اما بعد از کرونا تغییر کرد. او گفت دیگر خبری از رونق پیشین رستوران‌ها و فضاهای تاریخی محله نیست و معتقد است با فراهم شدن زیرساخت‌هایی مانند امنیت بخشی از فعالیت‌های فرهنگی و اجتماعی می‌تواند دوباره به منطقه بازگردد.