تهران رنگی در کوچه‌ها جا ماند

کف کوچه‌ای در منطقه ۹ تهران را بچه‌ها رنگ زدند. قرار بود رنگ‌ها طبق طرحی که از قبل آماده شده بود روی زمین بنشینند، اما هر بچه قلم‌مویی برداشت و رنگ دلخواهش را به گوشه‌ای کشید. دیوار خانه‌ها هم رنگ شد و کوچه‌ای که تا چند روز قبل ظاهری نامناسب داشت، شکل دیگری پیدا کرد. این یکی از تصاویر باقی‌مانده از طرح «تهران رنگی» است؛ برنامه‌ای که در دوره شهرداری پیروز حناچی آغاز شد و در چند محله، به‌ویژه محله‌های کم‌برخوردار، اجرا شد. بعضی ساکنان از نتیجه استقبال کردند و برخی دیگر به انتخاب محله‌ها و اولویت هزینه‌کرد شهرداری اعتراض داشتند. حالا که چند سال از آن روزها گذشته، طرح به شکل گذشته دنبال نمی‌شود. چرا تجربه کوچه‌های رنگی ادامه پیدا نکرد و برای ساکنان آن کوچه‌ها چه ماند؟

ایده‌ای که از یک سؤال شروع شد

پیروز حناچی، شهردار سابق تهران می‌گوید ماجرا با سؤالی از مدیران شهرداری شروع شد: «پرسیدم تهران چه رنگی است؟ اولین چیزی که به ذهن همه می‌رسید رنگ‌های خاکستری و تیره بود. کسی از رنگ‌های شاد صحبت نمی‌کرد.»

حناچی معتقد بود رنگ با آن پیشینه‌ای که در معماری و هنر ایرانی دارد، در تهران کمتر دیده می‌شود. او نمونه‌هایی از رنگ‌آمیزی بافت‌های فرسوده در شهرهای دیگر جهان را به شهرداران مناطق نشان داد و پیشنهاد کرد با کمک هنرمندان و مردم محله، کارهای مشابهی در تهران انجام شود. 

او از زنی در منطقه ۱۶ یاد می‌کند که ابتدا با اجرای طرح مخالف بود، اما بعد از رنگ‌آمیزی خانه‌ها نظرش عوض شد. زن گفته بود دختر دم‌بختی دارد و پیش‌تر خجالت می‌کشید خواستگار او را به محله بیاورد. به گفته حناچی پس از تغییر شکل محله از دعوت مهمان به خانه‌اش احساس شرمندگی نمی‌کرد. شهردار سابق تهران می‌گوید: «ما کاری نکرده بودیم. با مشارکت خودشان چهار تا قوطی رنگ در و دیوار را رنگ کرده بودند و گلدان‌هایی نصب شده بود. فضا عوض شده بود، کمی امیدوارکننده شده بود.» حناچی هنوز هم از این رویکرد دفاع می‌کند. البته تأکید دارد که ترکیب رنگ و طراحی فضا کار متخصص زیبایی‌شناسی است و شهرداری باید از هنرمندان کمک بگیرد.

طرح روی زمین، رنگ در دست بچه‌ها

مصطفی موسوی لاری، شهردار وقت منطقه ۹ یکی از مدیرانی بود که این پیشنهاد را اجرا کرد. او پیش از انتخاب محل، بازدیدهای پیاده از منطقه را شروع کرده بود. به گفته خودش، در دوره شهرداری منطقه حدود دو بار و نیم همه کوچه‌ها و بن‌بست‌ها را پیاده رفت. در یکی از همین بازدیدها کوچه‌ای باریک و کثیف توجهش را جلب کرد. گروهی از مشاوران و دانش‌آموختگان دانشگاه‌های تهران و شهید بهشتی برای طراحی آمدند. دیوارها و خانه‌ها رنگ شد و نوبت به کف کوچه رسید. کوچه خسرو قدیانی در محله دستغیب در سال ۱۳۹۹ به یکی از نمونه‌های شناخته‌شده این طرح تبدیل شد.

«به هر بچه یک قلم‌مو می‌دادیم و می‌گفتیم این قسمت را رنگ کن. از طرح ما خارج شد، ولی جذابیت دیگری پیدا کرد؛ چون هر بچه‌ای رنگی را که دوست داشت، جایی می‌زد.»موسوی لاری نتیجه کار را موفق می‌داند. او می‌گوید بعدها بوستان دوستدار کودک را هم با کمک بچه‌ها طراحی کردند، اما آن طرح پس از رفتن تیم مدیریتی‌اش کنار گذاشته شد. همین تجربه، یکی از مشکلات طرح‌های شهری را نشان می‌دهد: گاهی با تغییر مدیر، برنامه‌ای که قرار بوده بخشی از زندگی محله شود، دیگر پیگیری نمی‌شود.

سهم مردم؛ انتخاب طرح یا رنگ‌زدن دیوار؟

در توضیح تجربه منطقه ۹، بارها به مشارکت مردم اشاره می‌شود. کودکان رنگ زده‌اند و ساکنان در اجرای کار حضور داشته‌اند. اما روشن نیست چه تعداد از اهالی در انتخاب پروژه و تعیین اولویت هزینه‌ها دخیل بوده‌اند. حضور در روز اجرا با تصمیم‌گیری درباره اینکه یک محله به چه چیزی نیاز دارد، تفاوت دارد.

محمدسعید ایزدی، معمار و استاد دانشگاه، می‌گوید نخست باید معلوم شود هر محله چه مشکلی دارد. از نظر او رنگ‌آمیزی در یک گذر تجاری یا گردشگری ممکن است به رونق آنجا کمک کند؛ در محله‌ای دیگر، مردم شاید بیش از هر چیز از بوی فاضلاب یا جمع شدن آب در کوچه ناراضی باشند: «ممکن است بهسازی سیستم آب‌های سطحی و فاضلاب، و برطرف کردن بوی نامطلوب،باعث بهبود کیفیت محیط شود. باید دید اولویت زندگی مردم چیست.»

ایزدی با اصل زیباسازی مخالفتی ندارد، اما معتقد است مردم وقتی برای نگهداری از یک کار انگیزه پیدا می‌کنند که فایده‌اش را در زندگی خود ببینند. او از پارک‌ها و طرح‌های بهسازی دهه‌های گذشته یاد می‌کند که بعد از افتتاح آسیب دیدند یا عمداً تخریب شدند. به اعتقاد او، وقتی طراحی از بالا انجام شود و مردم در آن سهمی نداشته باشند، حتی یک کار خوب هم ممکن است ماندگار نشود: «مشارکت فقط این نیست که پول بدهیم یا مردم را در اجرا شریک کنیم. باید از مرحله ایده‌پردازی و برنامه‌ریزی با آن‌ها باشیم.»

چرا طرح‌ها ماندگار نشدند؟

حسین ایمانی جاجرمی، استاد دانشگاه و پژوهشگر حوزه شهری درخصوص این که چرا خود مردم تهران رنگی را ادامه ندادن می گوید هر کار جمعی به مجموعه‌ای نیاز دارد که پیگیر ادامه‌اش باشد؛ یک تشکل یا نهاد محلی، اعضای مشخص، برنامه و شیوه‌ای برای نظارت و نگهداری: «تا موقعی که فشار و پول شهرداری یا دولت باشد، ممکن است آن رفتارها اتفاق بیفتد؛ ولی بعد که این‌ها از بین برود، چون آن نهاد را ندارید، رفتارها رفته‌رفته خاموش می‌شود.»

جاجرمی معتقد است رنگ‌آمیزی زمانی می‌تواند دوام بیاورد که با تقویت توان اجتماعی محله همراه شده باشد. او برای توضیح این موضوع به خیابان‌های تزئین‌شده با چتر اشاره می‌کند. ممکن است چنین کاری برای رهگذران جذاب باشد، اما کسبه خیابانی که از قبل هم رفت‌وآمد زیادی دارد، لزوماً دلیلی نمی‌بینند که خودشان برای حفظ تزئینات هزینه و وقت بگذارند. به گفته او، اگر کاری برای اهالی اهمیت پیدا نکند، با تغییر مدیریت و قطع حمایت شهرداری به‌تدریج از میان می‌رود.این توضیح به یک تفاوت مهم برمی‌گردد. مردم ممکن است از یک کوچه رنگی خوششان بیاید، از آن عکس بگیرند یا حتی روز افتتاح در رنگ‌آمیزی کمک کنند، اما هیچ‌کدام به‌تنهایی تضمین نمی‌کند که سال بعد هم برای نگهداری از آن پیش‌قدم شوند.

شورای شهر چه پاسخی دارد؟

علیرضا نادعلی، عضو شورای شهر تهران، با استفاده از رنگ در فضای شهری موافق است. به گفته او تغییر رنگ یک خیابان نمی‌تواند آلودگی هوا یا ترافیک را حل کند، اما ممکن است حال مردم را بهتر کند. او از عملکرد سازمان زیباسازی در دوره فعلی دفاع می‌کند و به استفاده از رنگ و کارهای حجمی در مناسبت‌هایی مانند محرم اشاره دارد.

نادعلی پروژه‌های کوچه رنگی را هم می‌پسندد و می‌گوید چنین تجربه‌هایی می‌توانند به شکل محله‌محور ادامه پیدا کنند. با این حال درباره علت توقف آن‌ها پاسخ قطعی ندارد: «اینکه چرا چنین اقداماتی ادامه پیدا نکرده را باید از مسئولانش پرسید. من بدون مطالعه نمی‌توانم تشخیص بدهم چرا ارتباط یک کار از دوره قبل با الان قطع شده است.» او می‌گوید پیگیری استفاده از تجربه‌های گذشته را از مسئولان مربوط خواهد خواست.

البته رنگ‌آمیزی یک گذر مسکونی با فضاسازی مناسبتی شهر تفاوت دارد. در اولی، دیوارها و کف کوچه جزئی از زندگی روزمره ساکنان است و نگهداری از آن باید از همان آغاز معلوم باشد؛ دومی می‌تواند برنامه‌ای موقت باشد که پس از یک مناسبت جمع می‌شود.

از روز افتتاح تا امروز

از کوچه‌های رنگی تهران هم خاطره خوش مانده و هم انتقاد. بعضی ساکنان از تغییر ظاهر محله استقبال کردند و بعضی دیگر رسیدگی به مشکلات روزمره را مهم‌تر می‌دانستند. با تغییر مدیریت، بسیاری از طرح‌ها ادامه پیدا نکرد . رنگ‌زدن کوچه کار چند روز بود؛ نگهداری از آن اما به مشارکتی بیشتر از روز افتتاح نیاز داشت.