از هر ۱۰ درخت سرخه‌حصار، چهار درخت خشک شده است

جنگل‌های تهران یکی‌یکی در حال از دست دادن درختان خود هستند. در سرخه‌حصار تا ۴۵ درصد درختان خشک شده‌اند، برآوردهای اولیه از آسیب‌دیدگی ۴۰ تا ۵۰ درصد جنگل‌کاری‌های لویزان حکایت دارد و در چیتگر نیز هزاران درخت خشک یا آفت‌زده از محدوده جنگلی خارج شده‌اند. این جنگل‌ها که بیش از نیم‌قرن پیش برای توسعه فضای سبز پایتخت شکل گرفتند، حالا با مجموعه‌ای از مشکلات روبه‌رو هستند؛ از کاهش بارندگی و قطع حق‌آبه گرفته تا آفت‌زدگی، فرسودگی درختان و سال‌ها عقب‌ماندن اقدامات فنی و نگهداری.

تازه‌ترین آمار را نقی شعبانیان، معاون توسعه جنگل و کمربند سبز سازمان بوستان‌ها و فضای سبز شهر تهران، اعلام کرده است. او در گفت‌وگو با ایسنا تأیید کرده که حدود ۴۰ تا ۴۵ درصد درختان بوستان جنگلی سرخه‌حصار خشک شده‌اند و بخشی دیگر نیز درجاتی از خشکی و آفت‌زدگی دارند.

به گفته شعبانیان، مشکل تنها به سرخه‌حصار محدود نیست. بررسی‌های اولیه نشان می‌دهد حدود ۴۰ تا ۵۰ درصد جنگل‌کاری‌های قدیمی تهران با مشکلاتی از جمله خشکیدگی و آسیب‌های ناشی از عوامل مختلف مواجه‌اند. البته این ارقام هنوز نتیجه یک آماربرداری نهایی نیستند و بررسی تصاویر ماهواره‌ای و نمونه‌برداری‌های میدانی ادامه دارد.

این تفاوت اهمیت زیادی دارد؛ زیرا آسیب‌دیدگی الزاماً به معنای خشک‌شدن کامل درخت نیست. بااین‌حال، همین برآوردهای اولیه نشان می‌دهد بخش قابل‌توجهی از میراث جنگل‌کاری تهران به مراقبت و مداخله فوری نیاز دارد.

چیتگر؛ ۷۰ لیتر آب کمتر از نیاز در هر ثانیه

در غرب تهران، بحران جنگل‌های قدیمی بیش از هر زمان دیگری با مسئله آب گره خورده است.

پنجم آبان امسال، در جلسه ۴۴۲ شورای شهر تهران، محمدجواد خسروی، شهردار منطقه ۲۲، گزارشی از وضعیت بوستان جنگلی چیتگر ارائه کرد. براساس توضیحات او، این بوستان در گذشته حدود ۵۰۰ لیتر بر ثانیه حق‌آبه داشت، اما این میزان بر اثر تنش آبی و محدودیت منابع در مقاطعی به صفر رسید.

نیاز آبی فعلی چیتگر حدود ۲۵۰ لیتر بر ثانیه اعلام شده، درحالی‌که مجموع آب ورودی به آن به حدود ۱۸۰ لیتر بر ثانیه می‌رسد.

به این ترتیب، چیتگر همچنان در هر ثانیه با ۷۰ لیتر کسری آب مواجه است؛ یعنی ۲۸ درصد کمتر از نیاز اعلام‌شده.

این کمبود، حتی پس از اجرای حدود ۴۰ کیلومتر شبکه انتقال آب، احیای تعدادی از چاه‌ها و استفاده از پساب تصفیه‌شده شهرک شهید باقری باقی مانده است. شهرداری می‌گوید بخشی از کمبود را با تانکر جبران می‌کند.

در همان جلسه، موضوع خشکیدگی و آفت‌زدگی حدود ۳۰ هزار اصله درخت چیتگر نیز مطرح شد. ناصر امانی، عضو شورای شهر تهران، با انتقاد از نحوه مدیریت این بوستان، از کوتاهی در رسیدگی به وضعیت درختان در طول ۴۰ ماه سخن گفت و خواستار پاسخ‌گویی مدیران مسئول شد.

گزارش‌های ارائه‌شده درباره چیتگر همچنین از خروج حدود ۲۵ هزار درخت خشکیده و آسیب‌دیده در چند مرحله حکایت دارد. شهرداری در مقابل، برنامه کاشت ۳۰ هزار درخت جدید تا پایان سال ۱۴۰۵ را مطرح کرده است.

اما مسئله چیتگر فقط تعداد درختانی نیست که قرار است جایگزین شوند. با وجود کسری فعلی منابع آب، پرسش این است که درختان تازه‌کاشته‌شده چگونه قرار است در سال‌های آینده زنده بمانند.

جنگل‌هایی که برای تهرانِ نیم‌قرن پیش کاشته شدند

بخش مهمی از جنگل‌کاری‌های پایتخت در دهه ۱۳۴۰ شکل گرفت. شعبانیان می‌گوید عملیات جنگل‌کاری قدیمی تهران از حدود سال‌های ۱۳۴۵ و ۱۳۴۶ آغاز شد؛ زمانی که شرایط اقلیمی پایتخت با امروز تفاوت زیادی داشت.

بارندگی بیشتر بود، جمعیت شهر کمتر و فشار بر منابع آب به اندازه امروز نبود. اکنون درختانی که در آن شرایط کاشته شدند، باید با خشکسالی‌های پی‌درپی، افزایش دما، آلودگی هوا و کاهش منابع آبی دوام بیاورند.

در کنار تغییر اقلیم، کیفیت نگهداری از جنگل‌ها نیز به یکی از مسائل اصلی تبدیل شده است.

شعبانیان معتقد است اگر از دهه‌های ۱۳۵۰ و ۱۳۶۰ عملیات فنی و پرورشی به‌درستی در جنگل‌های قدیمی تهران انجام می‌شد، وضعیت امروز متفاوت بود. به گفته او، سه تا چهار دهه نخست پس از جنگل‌کاری برای مدیریت و بقای درختان اهمیت زیادی دارد؛ دوره‌ای که بخشی از مداخلات ضروری در آن انجام نشده است.

آلودگی هوا نیز در این میان نقش دارد. شعبانیان توضیح می‌دهد که آلودگی بر روزنه‌های برگ اثر می‌گذارد و تبادل گازها را مختل می‌کند. وقتی این فشار با کم‌آبی و افزایش دما همراه شود، مقاومت درخت در برابر آفات و بیماری‌ها کاهش پیدا می‌کند.

در واقع، خشک‌شدن درختان جنگلی تهران را نمی‌توان تنها به کمبود باران نسبت داد. بخشی از این وضعیت به شیوه مدیریت، تأمین آب و مراقبت از جنگل‌ها در دهه‌های گذشته مربوط است.

برنامه ۱۰ ساله برای نجات سرخه‌حصار

سازمان بوستان‌های تهران حالا از تدوین برنامه‌ای ۱۰ ساله برای احیای سرخه‌حصار خبر داده است.

به گفته شعبانیان، این برنامه مراحل پایانی تدوین را می‌گذراند و قرار است اقدامات احیایی، فنی و پرورشی در آن برای هر بخش از بوستان مشخص شود.

در این طرح، محدوده‌های جنگلی به قطعات مشخص تقسیم می‌شوند و برای هر قطعه، با توجه به ویژگی‌هایی مانند شیب زمین و وضعیت پوشش گیاهی، برنامه‌ای جداگانه در نظر گرفته خواهد شد.

تفاوت این برنامه با شیوه‌های گذشته آن است که قرار نیست احیای جنگل به کاشت سالانه هزار یا دو هزار نهال محدود شود. هر نهال باید براساس شرایط محل کاشته شود و نگهداری از آن نیز در برنامه بلندمدت پیش‌بینی شده باشد.

البته طرح هنوز تصویب نهایی نشده است. پس از پایان تدوین، ابتدا باید در کمیته فنی سازمان بوستان‌ها بررسی شود و سپس تأیید کمیته فنی اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان تهران را دریافت کند.

برنامه‌های مشابهی نیز برای سایر جنگل‌کاری‌های قدیمی تهران در دست تهیه است. شعبانیان می‌گوید هر محدوده باید طرح مستقل خود را داشته باشد؛ زیرا شرایط جنگل‌های مختلف یکسان نیست.

لویزان؛ هنوز آمار قطعی وجود ندارد

در شرق تهران، وضعیت لویزان نیز نیازمند بررسی دقیق‌تر است.

معاون سازمان بوستان‌ها می‌گوید برآوردهای اولیه از آسیب‌دیدگی حدود ۴۰ تا ۵۰ درصد جنگل‌کاری‌های این بوستان حکایت دارد، اما هنوز نمی‌توان این ارقام را آمار نهایی دانست.

آماربرداری زمینی و بررسی تصاویر ماهواره‌ای در حال انجام است تا مشخص شود چه تعداد درخت کاملاً خشک شده‌اند، چه تعداد در معرض خشکیدگی هستند و کدام بخش‌ها امکان احیا دارند.

نبود آمار نهایی، خود یکی از مشکلات مدیریت جنگل‌های شهری است. بدون مشخص‌شدن تعداد درختان سالم، خشکیده و آسیب‌دیده و همچنین وضعیت منابع آب هر محدوده، ارزیابی میزان موفقیت برنامه‌های احیا دشوار خواهد بود.

نجات جنگل‌ها با کاشت نهال ممکن است؟

تجربه چیتگر و آمار تازه سرخه‌حصار نشان می‌دهد مسئله جنگل‌های تهران فراتر از جایگزینی درختان خشکیده است.

در چیتگر، با وجود اجرای طرح‌های انتقال آب، هنوز نزدیک به یک‌سوم نیاز آبی اعلام‌شده تأمین نمی‌شود. در سرخه‌حصار، تا ۴۵ درصد درختان خشک شده‌اند و برنامه احیا هنوز در مرحله تدوین و تصویب قرار دارد. در لویزان نیز حتی برآورد نهایی خسارت‌ها مشخص نیست.

از سوی دیگر، شهرداری برای چیتگر از احداث یک واحد تصفیه با ظرفیت پنج هزار مترمکعب و ورود دو تصفیه‌خانه ۲۵ هزار مترمکعبی در آینده سخن گفته است. تحقق این برنامه‌ها می‌تواند بخشی از مشکل تأمین آب را برطرف کند، اما زمان بهره‌برداری و میزان آب قابل‌تخصیص به جنگل‌ها همچنان برای ارزیابی نتیجه اهمیت دارد.

جنگل‌کاری‌های دهه ۱۳۴۰ تهران اکنون نزدیک به ۶۰ سال قدمت دارند. احیای آن‌ها نیز با یک فصل کاشت نهال یا اجرای چند پروژه مقطعی به نتیجه نمی‌رسد.

برنامه ۱۰ ساله سازمان بوستان‌ها می‌تواند آغاز تغییر در شیوه مدیریت این عرصه‌ها باشد، اما موفقیت آن به تأمین پایدار آب، اجرای دقیق عملیات نگهداری و انتشار منظم آمار بستگی دارد.