گذار از مراقبت‌های موسسه‌محور به مراقبت‌های جامعه‌محور برای سلامت روان

در آستانه روز جهانی سلامت روان، سازمان جهانی بهداشت (WHO) راهنمای جدیدی منتشر کرده است که به کشورها کمک می‌کند از الگوهای مراقبت سلامت روان مبتنی بر بستری طولانی‌مدت در بیمارستان‌های روان‌پزشکی فاصله بگیرند و به‌سوی مراقبت‌های فردمحور در بستر جامعه حرکت کنند؛ مراقبت‌هایی که به حقوق و انتخاب‌های افراد احترام می‌گذارند.

در حال حاضر، بسیاری از افراد دارای مشکلات سلامت روان در بیمارستان‌های بزرگ روان‌پزشکی و مراکز مراقبت اجتماعی زندگی می‌کنند. نزدیک به نیمی از آنان بدون رضایت خود، برای ماه‌ها، سال‌ها و حتی دهه‌ها در این مراکز نگهداری می‌شوند؛ وضعیتی که آن‌ها را از دنیای بیرون جدا می‌کند.

این فرایند که «موسسه‌زدایی» نامیده می‌شود، به معنای کمک به افرادی است که مدت طولانی، یعنی شش ماه یا بیشتر، در بیمارستان‌های روان‌پزشکی بستری بوده‌اند تا به جامعه بازگردند و در آن زندگی کنند. این افراد برای داشتن زندگی رضایت‌بخش به مراقبت، حمایت و فرصت‌های مناسب نیاز دارند.

تدروس آدهانوم گبریسوس، مدیرکل سازمان جهانی بهداشت، در این باره گفت: «افراد نباید برای دریافت حمایت مستمر در حوزه سلامت روان مجبور شوند آزادی، کرامت یا جایگاه خود را در جامعه از دست بدهند.» او افزود کشورها باید وابستگی خود را به مراقبت‌های طولانی‌مدت در مراکز شبانه‌روزی کاهش دهند و روند انتقال سرمایه‌گذاری‌ها از این مراکز به خدمات و حمایت‌های سلامت روان مبتنی بر حقوق افراد در سطح جامعه را سرعت ببخشند.

راهنمای جدید، اقدامات عملی مشخصی را برای مدیران بیمارستان‌های روان‌پزشکی ارائه می‌دهد تا بتوانند فرایند موسسه‌زدایی را اجرا کنند. این راهنما بر کاهش پذیرش بیماران و مدت بستری طولانی‌مدت، اصلاح رویه‌های مراکز برای حفاظت بهتر از حقوق افراد و کمک به خروج بیماران از بیمارستان و بازگشت آن‌ها به زندگی اجتماعی با حمایت‌های موردنیاز تاکید دارد.

این راهنما همچنین روشن می‌کند که بیمارستان‌ها به‌تنهایی نمی‌توانند این فرایند را به سرانجام برسانند. دسترسی به مسکن، خدمات درمانی، حمایت اجتماعی، آموزش، فرصت‌های شغلی و حمایت از خانواده‌ها، از عوامل ضروری برای کمک به افراد است تا بتوانند در جامعه زندگی مناسبی داشته باشند.

بسیاری از کشورها برای تقویت خدمات سلامت روان مبتنی بر جامعه تلاش می‌کنند، اما روند پیشرفت در آن‌ها یکسان نیست. بر اساس گزارش «اطلس سلامت روان» سازمان جهانی بهداشت، تنها ۹ درصد از کشورهای گزارش‌دهنده به‌طور کامل به مراقبت‌های سلامت روان مبتنی بر جامعه گذار کرده‌اند؛ در حالی که بیش از نیمی از آن‌ها، معادل ۵۳ درصد، همچنان در مراحل اولیه اصلاحات قرار دارند. همچنین بیش از یک‌چهارم افراد بستری‌شده در بیمارستان‌های روان‌پزشکی، یعنی ۲۸ درصد، بیش از شش ماه در این مراکز اقامت داشته‌اند.

محوریت‌دادن به تجربه زیسته افراد

راهنمای جدید موسسه‌زدایی با موضوع روز جهانی سلامت روان در سال جاری، یعنی «شنیده‌شدن تجربه‌های زیسته؛ صداهای واقعی، تغییر واقعی»، هم‌راستاست. این راهنما بر اهمیت مشارکت فعال افرادی تاکید می‌کند که تجربه زیسته مشکلات سلامت روان و دریافت خدمات مراقبتی را دارند؛ افرادی که باید در شکل‌دهی به سیاست‌ها، خدمات و تصمیم‌های موثر بر زندگی خود نقش داشته باشند.

افرادی که تجربه زندگی در مراکز نگهداری و دریافت مراقبت‌های نهادی را داشته‌اند، اغلب از تصمیم‌گیری درباره طراحی و اصلاح نظام‌های سلامت روان کنار گذاشته می‌شوند؛ تصمیم‌هایی که مستقیما بر مراقبت، درمان و حمایتی که دریافت می‌کنند تاثیر می‌گذارند. با این حال، دانش و تجربه آن‌ها برای درک عواملی که به بهبود وضعیت افراد، مشارکت در زندگی اجتماعی و دسترسی به خدمات و حمایت‌های موردنیاز کمک می‌کنند، اهمیت اساسی دارد.

گریس گاترا، مشاور مستقل و مدافع حقوق افراد بر پایه تجربه زیسته، در این باره گفت: «گذار به مراقبت‌های سلامت روان مبتنی بر جامعه باید با مشارکت افرادی انجام شود که می‌دانند تجربه مراقبت در مراکز شبانه‌روزی چه معنایی دارد، نه اینکه این فرایند صرفا برای آن‌ها انجام شود.» او تاکید کرد تخصص این افراد، در کنار دانش و تجربه دیگران، برای ایجاد خدماتی ضروری است که از حق انتخاب، بهبود وضعیت و مشارکت در زندگی اجتماعی حمایت می‌کنند.

این راهنما با مشارکت متخصصانی از سراسر جهان، از جمله افرادی با تجربه زیسته، تدوین شده است. رویکردهای عملی مطرح‌شده در آن قابلیت انطباق با شرایط و زمینه‌های محلی کشورهای مختلف را دارند.

سازمان جهانی بهداشت در روز جهانی سلامت روان از دولت‌ها و ارائه‌دهندگان خدمات خواسته است گذار از مراقبت‌های نهادی به خدمات مبتنی بر جامعه را سرعت ببخشند و نظام‌های سلامت روان را با مشارکت افرادی بسازند که تجربه زیسته دارند، نه صرفا برای آن‌ها.

منبع: WHO