ورود فیلترشکن به سبد هزینه خانوار؛ استمرار حضور کاربران ایرانی در پلتفرم‌های بین‌المللی

دیتاک، سامانه سوشال لیسنینگ و تحلیل داده در حوزه پایش و تحلیل کسب و کارها در شبکه‌های اجتماعی در گزارش سالانه خود با عنوان «سال بقا» رفتار کاربران ایرانی در سال ۱۴۰۴ و بهار ۱۴۰۵ را در پنج حوزه شبکه‌های اجتماعی، تجارت اجتماعی، کمپین‌های بازاریابی، بازار فیلترشکن و عملکرد بانک‌ها در بحران بررسی کرده است. داده‌های این گزارش  از پایش بیش از ۲ میلیارد محتوا در بیش از ۱۰ بستر آنلاین، آمارهای رسمی و داده‌های مراکز نظرسنجی از جمله ایسپا گردآوری شده است. در ســـال 1404 و بهار ،1405 ایرانیان در مجموع ۱۱۶ روز با قطعی اینترنت مواجه شـــدند که اوج آن، با شـــروع جنگ در اسفند 1404 رقم خورد. این مقطع، آغازگر ۸۸ روز خاموشی مداوم و پیوسته بود؛ به گزارش نت بلاکس این بازه، طولانی ترین خاموشی پیوسته اینترنت در مقیاس ملی بوده که تاکنون برای یک کشور ثبت شده است. به گفته وزارت ارتباطات، خسارت این خاموشی‌ها، روزانه بسته به دامنه محاسبه، از حدود 500 میلیارد تومان در هسته اقتصاد دیجیتال تا 5 هزار میلیارد تومان در کل اقتصاد برآورد می شود.

ورود فیلترشکن به سبد هزینه خانوار

زمانی که دسترســـی های مستقیم محدود شـــد، بازار ابزارهای واسطه رونق گرفت. فیلترشـــکن در این 15 ماه از یک ابزار جانبی و اغلب رایگان، به کالایی تبدیل شـــد که قیمت آن را نســـبت عرضه و تقاضا تعیین می کند. فیلترشکن برای بسیاری، به یکی از اقلام ثابت هزینه‌های خانوار تبدیل شده است. طبق این گزارش قیمت فیلترشکن در اوج دوره خاموشی نسبت به بهار 1404، 34 برابر شد. برآورد دیتاک نشان می‌دهد یک بسته فیلترشکن به حجم 30 گیگ پیش از اسفند 1404 حدود 50 هزار تومان بود، اما این هزینه در اوج دوره خاموشی به یازده میلیون و 700 هزار تومان و بعد از وصل مجدد به 240 هزار تومان رسید. گزارش این مرکز نشان می‌دهد در این دوره‌ها ﻗﯿﻤﺖ یک گیگ فیلترشکن تقریبا برابر با یک نان بربری دارد و این یعنی ﻓﯿﻠﺘﺮشکن به یکی از اقلام ثابت در سبد هزینه خانوارهای شهری تبدیل شده است. در این دوره دسترسی به اینترنت بین‌الملل به نیازی پر هزینه برای جامعه تبدیل شد؛ تاجایی که خرید یک بسته فیلترشکن 30 گیگابایتی در اوج خاموشی معادل بیش از 20 روز کار با حداقل دستمزد بود.

برآورد بازار ۶۱ تا ۱۶۴ همتی فیلترشکن

دیتاک در ادامه با تحلیل بیش از 125 هزار محتوای کانال‌های تلگرامی فروش فیلترشکن و استفاده از داده‌های نظرسنجی ایسپا، تغییرات قیمت و اندازه بازار فیلترشکن‌‌ها را تخمین زده است.براساس این گزارش، ۷۵ درصد کاربران ایرانی از فیلترشکن استفاده می‌کنند و دست‌کم یک‌سوم کاربران فیلترشکن برای آن پول پرداخت می‌کنند. طبق گزارش دیتاک در طولانی‌ترین دوره قطعی، متوسط هزینه هر گیگابایت فیلترشکن به ۳۹۰ هزار تومان رسیده و در برخی موارد قیمت‌هایی تا ۲ میلیون تومان برای هر گیگ نیز مشاهده شده است. پس از اتصال مجدد اینترنت نیز قیمت‌ها حدود ۴.۸ برابر ابتدای دوره باقی مانده‌اند. دیتاک اندازه سالانه بازار فیلترشکن را بیش از ۳۰ هزار میلیارد تومان محاسبه کرده و در سناریوهای دیگر، اندازه بازار را بین ۶۱ تا ۱۶۴ همت برآورد کرده است.

ﻣﯿزان ﺗﻮجه به دلار کمتر از ﻓﯿﻠﺘﺮشکن

در بازه 15 ماهه بررسی شده در این گزارش، در مجموع 30 میلیارد بازدید از محتوای مربوط به فیلترشکن‌ها در همین بازه زمانی ثبت شده است با این حال اما داده‌ها نشان می‌دهد که در دوره‌های جهش نرخ ارز، ﻣﯿزان توجه عمومی به دلار از ﻓﯿﻠﺘﺮشکن پیشی می‌گیرد. این گزارش نشان می‌دهد از هر چهار کاربر ایرانی، سه نفر از فیلترشکن استفاده می‌کنند؛ این یعنی آمار استفاده از فیلترشکن به 75 درصد رسیده است. علاوه بر این از هر سه کاربر یک نفر برای آن هزینه می‌کند.

استمرار حضور کاربران ایرانی در پلتفرم‌های بین‌المللی

تحلیل داده های این پایش نشان می دهد که میانگین تعداد حسابهای فعال در شبکه‌های اجتماعی، در مقایسه با آمار سال ،140۳ رشدی دو برابری داشته است. کاربران بسترهای بین‌المللی را رها نکردند؛ بلکه به ضرورت بسترهای داخلی را نیز به سبد شبکه های اجتماعی خود اضافه کردند. علی رغم قطعی های طولانی، اینستاگرام جایگاه خود را تاحدودی بازیابی کرده، اما دیگر بی‌رقیب نیست. باید دید آیا ترجیحات کاربران در ماه های آینده، فاصله معنادار گذشته با بسترهای نظیر روبیکا و بله را بازتولید خواهد کرد؟ برای کســـب وکارها، این یافته یک پیام روشـــن دارد: تمرکز انحصاری بر یک بســـتر، دیگر به معنای دسترســـی به تمام مخاطبان نیســـت؛ استراتژی حضور باید چند سکویی باشد

۸۱ درصد فروشگاه های اینستاگرامی در ۱۰ استان

یکی از یافته‌های گزارش دیتاک این است که محدودیت دسترسی به شبکه‌های اجتماعی خارجی الزاما به مهاجرت کاربران از این پلتفرم‌ها منجر نشده است و میانگین تعداد حساب‌های فعال هر کاربر ایرانی از ۱.۵ حساب در سال ۱۴۰۳ به ۳ حساب در بهار ۱۴۰۵ رسیده است. دیتاک این تغییر را نتیجه اضافه شدن شبکه‌های داخلی به سبد مصرف کاربران در کنار ادامه استفاده از شبکه‌های بین‌المللی می‌داند. براساس محاسبات دیتاک، در دوره مورد بررسی، بله ۲۷۰ درصد، روبیکا ۵۰ درصد و ایتا ۲۶ درصد رشد کرده‌اند. دیتاک بخشی از تفاوت رشد آنها را به نوع خدمات و ظرفیت زیرساختی پلتفرم‌ها در دوره افزایش تقاضا مرتبط می‌داند. 

علاوه بر این طبق گزارش دیتاک 33.5 درصد فروشگاههای اینستاگرانی در تهران، هشت درصد در گیلان، 7.1 درصد در خراسان رضوی،  5.9 درصد در اصفهان، 5.8 درصد در مازندران، 4.9 درصد در فارس،  4.6 درصد در البرز،  3.9 درصد در هرمزگان، 3.7 درصد در آذربایجان شرقی و 3.4 درصد در آذربایجان غربی فعالیت می‌کنند. سهم فروشگاه‌های فعال در اواخر خرداد 1404 و پیش از قطعی اینترنت به اوج خود در کل دوره گزارش رسید. فروشگاه‌های فعال اینستاگرامی پس از قطعی خرداد ۱۴۰۴ ظرف یک هفته به ۸۶ درصد ظرفیت اوج خود برگشت و پس از قطعی ۸۸ روزه، تا پایان دوره گزارش به حدود 59 درصد رسیده است.

نرخ بازگشت فروشگاه های اینستاگرامی پس از دوره‌های قطعی اینترنت

در جریان قطعی هشت روزه اینترنت در خرداد 1404، پس از رفع قطعی بیش از 80 درصد فروشگاههای اینستاگرامی به کارشان ادامه دادند، اما این آمار بعد از قطعی 20 روزه در دی و بهمن 1404  تا 9 اسفند 1404 حدود 50 درصد و بعد از قطعی 88 روزه ( از اسفند 1404 تا بهار 1405) تا پایان گزارش کمتر از 60 درصد برآورد شده است. در مجموع با توجه به نرخ بازدید می‌توان گفت سرعت بازگشت مخاطبان به اینستاگرام، از فروشگاه های اینستاگرامی بیشتر است.

داده‌های دیتاک همچنین نشان می‌دهد تنها ۴.۲ درصد فروشگاه‌های فعال اینستاگرامی، حضور همزمان در پلتفرم‌های داخلی را در پروفایل خود اعلام کرده‌اند؛ هرچند پس از اتصال مجدد اینترنت در خرداد ۱۴۰۵، درج آدرس پلتفرم‌های داخلی در پروفایل این کسب‌وکارها افزایش پیدا کرده است.

دیتاک در بخش دیگری از گزارش، کمپین‌های بیش از ۱۰۰ برند در حوزه‌هایی از تجارت الکترونیکی و فین‌تک تا مخابرات و VOD را بررسی کرده است. طبق این گزارش، سه شاخص تعداد برندهای فعال، حجم محتوای منتشرشده و میزان بازدید محتوای کمپین‌های فروش و بازاریابی، همگی کاهش بیش از ۴۰ درصدی نسبت به سال ۱۴۰۳ نشان می‌دهند. علاوه بر این از هـــر ۱۰۰ فروشـــگاه فعـــال اینســـتاگرامی دســـت کم ۴ مـــورد، حضـــور بسترهای داخلی را به عنوان بخشی از استراتژی خود انتخاب کرده اند. اتصـــال مجـــدد اینترنـــت در خرداد 1405 با جهش درج آدرس بســـترهای داخلی در پروفایل فروشـــگاه های اینســـتاگرامی همراه بـــود. نیمی از کل تغییرات ثبت شـــده در این بازه 15 ماهه، در همین مقطع رخ داده است. این اقدام واکنشی برای کاهش ریسک های ارتباطی و حفظ مشتری در شرایط ناپایدار ارزیابی می شود. بیش از 61 درصد فروشگاههای اینستاگرامی پلتفرم بله را انتخاب کردند.