بازخوانی تجربیات جهانی در زمینه بیمه و‌ تامین اجتماعی کارگران پلتفرمی

فرشاد نوروزپور، مدیرکل روابط عمومی سازمان تأمین اجتماعی در این نشست با بیان اینکه مدل اولیه اشتغال پلتفرمی از حدود سال 2000 در جهان شکل گرفت و در حدود 10 سال بعد با ظهور چارچوب هایی نظیر پلتفرم «اوبر» دچار تحول مهمی در رابطه سفارش دهنده و انجام دهنده کار شد و در طول این سال‌ها، تجربیات متنوع و نوآورانه‌ای در حوزه مشاغل پلتفرمی در بسیاری از کشورها شکل گرفته است که تحولات شبکه های اجتماعی و هوش مصنوعی سرعت این دگرگونی را بیشتر کرده است.

وی در ادامه با اشاره به اینکه در این نشست، تجربیات جهانی حوزه مشاغل پلتفرمی مورد بازخوانی قرار می‌گیرد، افزود: انتظار می‌رود با استفاده از تجربیات بین‌المللی، ارتقای وضعیت تجربیات حوزه مشاغل پلتفرمی و بهبود وضعیت استانداردهای موجود در کشور صورت گیرد.

نوروزپور همچنین تصریح کرد: اراده نهادهای بین‌المللی بر این است که با پذیرش تفاوت مشاغل پلتفرمی نسبت به دیگر کارها، مصادیق مربوط به حوزه قوانین کار را برای شاغلان این حوزه اعمال کنند.
وی با تأکید بر اینکه نشست امروز، صرفاً جمع‌خوانی و نگاهی به از تجربیات و تبادل‌نظر در حوزه مشاغل پلتفرمی را مدنظر داریم، اضافه کرد: در واقع این جلسه آغازی برای گفت‌وگوهای مربوط به این حوزه محسوب می‌شود.

مدیرکل روابط عمومی سازمان تأمین اجتماعی افزود: حتماً در حوزه بررسی مشاغل پلتفرمی باید مطالعات تطبیقی صورت گیرد. در این چارچوب باید گفت‌وگوی فراگیری با مشارکت ذینغعان و تصمیم‌سازان حوزه کسب و کارهای پلتفرم‌ها شکل گیرد. همچنین مشارکت تصمیم‌سازان و فعالان حوزه نظام سلامت در این گفت‌وگو ضرورت دارد.

نوروزپور با بیان اینکه باید گفت‌وگوها و تصمیم‌گیری حوزه پلتفرم‌ها باید سرعت بیشتری داشته باشد، بیان کرد: هدف این نشست‌ها، شکل‌گیری دیدگاه و دستیابی به روش‌های مشترک و منطبق با واقعیت و چارچوب های بومی است.

هدف نشست، بررسی تجربه کشورها در مشاغل پلتفرمی است
حسین مشیری تبریزی، سرپرست موسسه عالی پژوهش تأمین‌اجتماعی نیز در ادامه این نشست، گفت: بازخوانی تجربیات کشورهای مختلف در حوزه بیمه و حمایت‌های اجتماعی از کارگران را در این نشست در دستور کار داریم. بنا نیست به طور دقیق، از مدل‌های اجرا شده در دیگر کشورها نمونه‌برداری شود و صرفاً بررسی این تجربیات را هدف‌گذاری کرده‌ایم.

وی همچنین با اشاره به اینکه بخشی از دستورالعمل اتحادیه اروپا درباره بهبود شرایط کار در حوزه‌کار پلتفرمی در این جلسه مورد بررسی قرار می‌گیرد، تصریح کرد: نهادهای تصمیم‌ساز در کشور، می‌توانند این دستورالعمل را به عنوان یک مرجع درنظر داشته باشند.

به گفته مشیری تبریزی؛ در این دستورالعمل موضوعاتی در خصوص تأثیرگذاری تعاملات دیجیتال در اشتغالزایی، دسترسی آسان‌تر به بازار کار از طریق کار پلتفرمی، تغییر و تحولات مربوط به کارهای پلتفرمی و‌ نحوه رویکرد سکوها با نیروی کار شاغل در پلتفرم‌ها در کشورهای مختلف و دیگر تجربیات بین‌المللی این بخش تشریح شده است.

وی ادامه داد: در این دستورالعمل همچنین، حمایت از کارکنان سکوهای مجازی و داده‌های اشخاص و تجربیات رابطه میان شخص انجام‌دهنده کار پلتفرمی و سکوها مورد تأکید قرار گرفته است.

سرپرست موسسه عالی پژوهش تأمین‌اجتماعی اضافه کرد: براین اساس پلتفرم‌ها فرد انجام دهنده کار را اخراج نمی‌کنند بلکه دسترسی فرد به داده‌های لازم برای انجام کار را محدود می‌کنند.

مشیری تبریزی تصریح کرد: در چارچوب بررسی تجربیات بین‌المللی حوزه مشاغل پلتفرمی، انتظار می‌رود که فضا، بستر و فرصت کار و اشتغال برای نیروی کار در سکوها فراهم شود.

بررسی مطالعه اتحادیه بین‌المللی تأمین اجتماعی
در ادامه این نشست تخصصی، مطالعه «بررسی‌های تحلیلی براساس مطالعات کمیسیون فنی بیمه بازنشستگی ‌ازکارافتادگی و بازماندگان اتحادیه بین‌المللی تأمین‌اجتماعی» و تشریح موضوعات این مطالعه در حوزه‌های تجربیات حوزه پلتفرم‌ها، تأثیرات افزایش مشاغل بر سازمان‌های بیمه‌ای، فرسایش پایه مالی طرح‌های تأمین‌اجتماعی و حمایت اجتماعی ناکافی از بخش کارگران شاغل در پلتفرم‌ها به عنوان پیامدهای اینگونه مشاغل مطرح شد.

در این مطالعه همچنین درآمد جانبی، دستمزد ساعتی، ناهمگونی، تنوع مکانی، نسل جوان و طبقه‌بندی دشوار به‌عنوان ویژگی‌های برجسته کار پلتفرمی مورد اشاره قرار گرفته است.

شناخت کار پلتفرمی به عنوان یک پدیده ناهمگون و عدم امکان صدور نسخه واحدی برای آن در همه کشورها، عدم کفایت درآمد خویش‌فرمایی ناشی از کار پلتفرمی در بسیار از کشورها برای بیمه‌پردازی، اثرگذاری تحول فناوری بر تأمین‌اجتماعی نیز برخی مسائل دیگر مورد تأکید در این مطالعه بین‌المللی محسوب می‌شوند.

در نتیجه این بررسی، نظام‌های تأمین‌اجتماعی باید با تغییرات فناوری همخوان و سازگار شوند.

همچنین رویکرد کشورها به موضوع ایمنی و بهداشت شغلی در پلتفرم‌ها و‌ مسئولیت آنها در پیشگیری از حوادث صنعتی، مقررات جاری و مسئولیت پلتفرم‌های در حوزه ایمنی و بهداشت، قرار دادن دسته‌بندی نیروی کار شاغل در پلتفرم‌ها به عنوان نقطه آغاز کار در بسیاری از کشورها، خلاء دریافت اطلاعات در حوزه فعالیت پلتفرم‌ها، پوشش درمانی اجباری در برخی کشورها و رصد داده‌ها در اتحادیه اروپا، از دیگر موضوعات مطرح شده در مطالعه اتحادیه بین‌المللی تأمین اجتماعی(ایسا) به شمار می‌روند. 

در این تحلیل همچنین، تجربیات وصول دیجیتال حق‌بیمه، مشوق‌های مربوطه، طرح‌های متنوع پوشش بیمه‌ای،  دسترسی به داده‌های درآمدی، گزارش‌دهی و ‌اتصال بین نهادها و معیارهای کار شایسته شامل «دستمزد منصفانه، شرایط کار، قرارداد، مدیریت‌ و نمایندگی» در حوزه کار پلتفرمی کشورهای مختلف تشریح شده است.

بررسی مقاوله‌نامه کنوانسیون 2026 سازمان بین‌المللی کار
در بخش دیگری از این نشست تخصصی، مقاوله‌نامه مربوط به کنوانسیون ۲۰۲۶ سازمان بین‌المللی کار (ILO)، در حوزه اقتصاد پلتفرمی تشریح شد.

براساس این مقاوله‌نامه، پلتفرمی شدن مشاغل نباید زمینه برداشته شدن حمایت‌های اجتماعی و حمایت‌های حوزه کار از نیروی کار شاغل این‌ بخش برداشته شود. در این مقاوله‌نامه تأکید شده که صرفاً شکل کار در مشاغل پلتفرمی تغییر یافته است. به واسطه شکل جدید اشتغال در حوزه پلتفرم‌ها، سازمان بین‌المللی کار برای اولین بار و به شکل اختصاصی به حوزه کار پلتفرمی پرداخته است.

این سازمان در مقاوله‌نامه‌ مذکور، ویژگی‌های کشورها را در چارچوب فعالیت مشاغل پلتفرمی، درنظر گرفته است.

این مقاوله‌نامه همچنین به موضوعاتی از قبیل؛ طبقه‌بندی شغلی، حق‌الزحمه یا پرداخت و ترویج کار شایسته پرداخته است.

در مجموع‌ اینکه براساس جزئیات مقاوله‌نامه سازمان بین‌المللی کار، صرف تغییر شکل کار نباید محرومیت کارگران از پوشش بیمه‌ای را به دنبال داشته باشد. براساس تاکید سازمان بین‌المللی کار، کارگر پلتفرمی در مواقع خاص و برای مراجعات حوزه تصمیم‌گیری باید امکان مراجعه به نیروی انسانی مسئول در حوزه پلتفرم را داشته باشد.

در نتیجه اینکه ساختارهای فعلی سازمان‌های بیمه اجتماعی برای پوشش بیمه‌ای نیروی کار شاغل در حوزه مشاغل پلتفرمی ناکافی است و استاندارهای سازمان بین‌المللی کار در تلاش برای زمینه‌سازی برای این مهم است.

گفت‌وگو و تبادل‌نظر حول محور فعالیت پلتفرم‌ها
در ادامه و در بخش گفت‌وگو و تبادل‌نظرنشست بازخوانی تجربیات جهانی در زمینه بیمه و‌ حمایت‌های اجتماعی کارگران پلتفرمی، نمایندگان وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی، وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات، مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، موسسه کار و تأمین اجتماعی، موسسه راهبردهای بازنشستگی صبا، شرکت‌ اسنپ، شرکت تپسی، اتحادیه کسب و کارهای فضای مجازی و انجمن تجارت الکترونیک تهران و نمایندگان دیگر نهادها، سازمان‌ها، شرکت‌ها و پلتفرم‌ها و سکوهای مجازی و به بیان دیدگاه‌ها و نظرات خود در حوزه فعالیت مشاغل پلتفرمی پرداختند.

در این بخش، موضوعاتی نظیر: ضرورت بررسی همزمان تجربیات موفق و غیرموفق پوشش بیمه‌ای نیروی کار پلتفرمی از جمله سکوهای حمل و نقل اینترنتی، ضرورت مطالعات تطبیقی در خصوص تجربیات جهانی مواجهه کشورها با مشاغل پلتفرمی و تهیه و ‌تدوین نسخه بومی برای کشور، ضرورت تغییر قانون کار همراه با تصمیم‌سازی حوزه پلتفرم‌ها و بررسی موارد اصلاح قانون در این حوزه مطرح شد.

تشریح تجربیات کمک‌ دولت در برخی کشورها در حوزه پوشش بیمه‌ای مشاغل پلتفرمی، روابط کارگر و کارفرمایی در حوزه فعالیت سکوهای مجازی، چالش‌های بیمه‌پردازی به ویژه برای پلتفرم‌های کوچک و همچنین ضرورت تشکیل گروه کاری متخصص از سازمان‌ها‌ و نهادهای تصمیم‌ساز حوزه کار‌ و بیمه اجتماعی، انجمن‌های حوزه کسب و‌کارهای پلتفرمی و سکوهای مجازی، در این نشست مطرح و مورد گفت‌وگو و تبادل‌نظر قرار گرفت.