افزایش قیمت نرخ سوم بنزین بدون سیاست‌های جبرانی؛ دولت چه برنامه‌ای دارد؟

نرخ کارت جایگاه سوخت از بامداد سه‌شنبه ۱۷ شهریورماه به ۱۰ هزار تومان افزایش پیدا کرد؛ تصمیمی که ریشه آن به مصوبه سال گذشته دولت برمی‌گردد که طبق آن نرخ سوم بنزین باید هرسه ماه بازنگری شود. حالا این نرخ 100 درصد بیشتر شده و مدافعان آن را اصلاحاتی تدریجی و غیرشوک‌آور می‌دانند. با تصمیم جدید دولت نرخ بنزین سهمیه‌ای یعنی ۶۰ لیتر بنزین یک هزار و ۵۰۰ تومان و ۵۰ لیتر بنزین سه هزار تومان هیچ‌گونه تغییری نخواهد داشت. سهمیه بنزین سه هزار تومانی بعد از جنگ به 50 لیتر کاهش یافته است؛ در حالی که در سال گذشته این سهمیه 100 لیتر بود.

تا امروز تنها سیاست جبرانی اعلام شده از سوی دولت بعد از افزایش نرخ سوم بنزین، مربوط به پرداخت سهمیه مازاد تاکسی‌های اینترنتی بر مبنای پیمایش و تبدیل رایگان خودروهای پرتردد به دوگانه‌سوز است. بر اساس برنامه اعلام‌شده سازوکار تشخیص پیمایش در حال نهایی شدن است و سهمیه مربوطه قرار است از مهرماه ۱۴۰۵ بر اساس داده‌های پیمایشی در کارت سوخت اشخاص شارژ شود. حامیان این طرح معتقدند این سیاست جدید تلاشی برای جلوگیری از انتقال مستقیم هزینه افزایش قیمت سوخت به زنجیره حمل‌ونقل است. با این حال مطالعات اجتماعی و دهک‌های تحت تاثیر از این افزایش نرخ سوم بنزین هنوز روشن نیست. 

فرشید یزدانی، پژوهشگر رفاه و تامین اجتماعی در گفت‌وگو با آتیه آنلاین توضیح می‌دهد که افزایش قیمت نرخ سوم بنزین چه تبعاتی به دنبال دارد. تاکید او بر شفاف‌سازی دلایل و اجرای سیاست‌های جبرانی برای دهک‌های تحت تاثیر این طرح است. به گفته او اثرات اجتماعی این طرح دیده نشده است. 

یزدانی معتقد است یکی از پیچیدگی‌های افزایش قیمت بنزین جایگاه‌ها از پنج به ۱۰ هزار تومان، تناقضی است که میان قیمت سوخت و شرایط اجتماعی وجود دارد؛ چون تداوم توزیع بنزین با قیمت پایین منجر به ناپایداری اقتصادی می‌شود، اما از طرف دیگر افزایش قیمت آن می‌تواند مستقیم بر وضعیت معیشتی مردم تاثیرگذار باشد؛ به همین دلیل نحوه پاسخ دولت به این وضعیت متناقض اهمیت زیادی دارد: «تحلیل من این بود که اتفاقی مشابه سال ۹۸ رخ ندهد، اما نوع نگاه ما به افزایش قیمت بنزین مهم است؛ چون این اقدام فقط اجرای یک سیاست اقتصادی نیست، بلکه نوعی مداخله اجتماعی و توزیعی است. دولت باید بنزین را به عنوان یک کالای اجتماعی نیز در نظر بگیرد؛ در این صورت نحوه مواجهه با سیاست‌های مربوط به آن هم متفاوت می‌شود.» 

از نگاه این پژوهشگر رفاه و تامین اجتماعی افکار عمومی باید بدانند که چرا در شرایط فعلی کشور، افزایش قیمت نرخ سوم انرژی انجام می‌شود؟ در ازای آن چه چیزی به دست می‌آورند و منابع به دست آمده، چطور هزینه می‌شود: «بنزین برای گروهی از مردم عامل درآمدی است و به صورت مستقیم و غیر مستقیم بر هزینه و درآمد خانوار تاثیرگذار است. وقتی قیمت بنزین آزاد افزایش پیدا می‌کند کرایه حمل‌ونقل و هزینه‌های جانبی برای افرادی مثل رانندگان و پیک‌های موتوری نیز افزایش پیدا می‌کند و منجر به افزایش قیمت تمام شده کالاها می‌شود؛ نتیجه این روند کاهش قدرت خرید بخش زیادی از جمعیت است که زیر خط فقر زندگی می‌کنند». 

یزدانی اعتقاد دارد تغییر در نرخ بنزین باید در شرایطی انجام شود که اعتماد عمومی به دولت قوی و اقتصاد باثبات است، در غیر این صورت دولت باید توضیح دهد که به دنبال اجرای آن، چه سیاستگذاری اجتماعی را در نظر دارد: «این بسته سیاسی فقط جبران نقدی نیست، بلکه نحوه هزینه درآمدهای ناشی از این افزایش قیمت هم روی اعتماد عمومی تاثیرگذار است؛ در غیر این صورت، یک روند غیرشفاف می‌تواند منجر به افزایش احساس نابرابری و بی‌اعتماد می‌شود.» 

یزدانی معتقد است که با توجه به نرخ تورم، به نظر می‌رسد بیش ۵۰ درصد جمعیت کشور زیر خط فقر مطلق قرار دارند و به همین دلیل باید سیاست‌هایی برای هزینه‌های جانبی افزایش قیمت بنزین وضع شود؛ چون افزایش قیمت بنزین در یک زنجیره به افزایش قیمت‌ها دامن می‌زند و تا زمانی که دولت برنامه جبرانی خود را روشن نکند، بی‌اعتمادی عمومی نیز به شدت افزایش پیدا می‌کند: «ارقام فعلی یارانه و کالابرگ را نمی‌توان سیاست جبرانی افزایش قیمت بنزین نامید؛ چون به همه گروه‌ها پرداخت می‌شود و پیش از این طرح نیز اجرا می‌شد؛ در حالی که این سیاست‌ها باید انحصارا برای همین موضوع طراحی شوند.» 

تاثیر متفاوت افزایش نرخ سوم بر دهک‌های درآمدی 

این پژوهشگر رفاه و تأمین اجتماعی تخمین می‌زند به دلیل افزایش هزینه‌های تولید و سطح عمومی قیمت‌ها، شوک قیمتی چشمگیری ایجاد نمی‌شود، اما نمی‌توان از تاثیرات روانی و اقتصادی آن چشم‌پوشی کرد؛ به همین دلیل باید سیاست‌هایی برای جلوگیری از افزایش هزینه حمل‌ونقل -به خصوص جابجایی کالاهای اساسی- و هزینه‌های تولید در نظر گرفته شود. 

یزدانی تاکید می‌کند دولت باید منطق افزایش قیمت بنزین را روشن کند؛ در این صورت می‌توان گفت آیا راه‌های جایگزین غیر از افزایش قیمت نرخ سوم بنزین وجود داشت یا خیر: «شاید دولت در مواردی می‌توانست به جای افزایش درآمد از طریق بالابردن قیمت بنزین، هزینه‌های دیگر را کاهش دهد. اگر این اقدام برای کسب درآمد بود، راه‌های دیگری مثل اصلاح نظام مالیات با شیوه‌ای جدید و هم‌راستا با عدالت اجتماعی نیز وجود داشت. برای حذف یارانه ثروتمندان هم می‌توان مکانیسم‌های رفاهی خانواده‌های کم‌درآمد را پیگیری کرد؛ در مجموع باید برنامه‌ای طراحی شود که مجموع کسانی که از افزایش قیمت آسیب می‌بینند، تحت پوشش قرارداده شوند.» یزدانی تاکید می‌کند افزایش قیمت بنزین به صورت یکسان بر همه گروه‌ها تاثیر ندارد، با این حال هنوز مطالعه‌ای درباره تاثیر افزایش قیمت نرخ سوم بنزین روی دهک‌های پایین انجام نشده است.