آلودگی پلاستیکی؛ نفوذ پلاستیک به مغز، خون و جنین

بر اساس گزارش «چشم‌انداز جهانی پلاستیک» (Global Plastics Outlook) جهان هر سال نزدیک به ۴۶۰ میلیون تن پلاستیک تولید می‌کند که ۲۳۰ برابر رقم تولید پلاستیک در سال ۱۹۵۰ است. از کل پلاستیک‌های ساخته‌شده تا امروز، تنها حدود ۹ درصد بازیافت شده و بقیه سوزانده، دفن یا در طبیعت رها شده‌اند. پژوهشگران اکنون ذرات میکروپلاستیک را در خون انسان، بافت مغز و جفت نوزادان تازه ‌متولدشده پیدا می‌کنند.

تولید جهانی پلاستیک در سال ۱۹۵۰، زمانی که تولید صنعتی پلیمرها و الیاف مصنوعی تازه آغاز شده بود، حدود ۲ میلیون تن بود. این رقم در سال ۲۰۱۹ به ۴۶۰ میلیون تن رسید. در هفت دهه، پلاستیک از ماده‌ای ویژه با تولیدی محدود، به یکی از فراوان‌ترین مواد ساخته‌ دست ‌بشر تبدیل شده که از نظر حجم تولید، تنها فولاد و سیمان از آن پیشی گرفته‌اند. بر اساس گزارش ۲۰۲۲ سازمان همکاری و توسعه اقتصادی (OECD)، اگر سیاست تازه‌ای وضع نشود، تولید سالانه تا ۲۰۶۰ به ۱ میلیارد و ۲۳۱ میلیون تن خواهد رسید.

پلاستیک‌ها سبک، بادوام و ارزان هستند؛ به همین دلیل مصرفشان شتاب گرفته است. هم‌چنین در طبیعت به‌شدت پایدارند، از این رو بیشتر پلاستیک‌های ساخته‌شده هنوز به شکلی روی زمین باقی هستند. بر اساس مقاله ۲۰۱۷ «رولاند گایر» در «ساینس ادونسز»، کل پلاستیک تولیدشده از ۱۹۵۰ تا ۲۰۱۵ حدود 8.3 میلیارد تن بود که 6.3 میلیارد تن آن زباله شده است. نکته ترسناک اینکه نیمی از کل پلاستیک تاریخ بشر، تنها در ۱۳ سال بین ۲۰۰۴ تا ۲۰۱۵ ساخته شد و این شتاب همچنان ادامه دارد.

پلاستیک در عمل بازیافت‌نشدنی است

تصویر رایج از پلاستیک به‌عنوان ماده‌ای قابل‌بازیافت، با واقعیت همخوانی ندارد. به گزارش سازمان همکاری و توسعه اقتصادی، از کل زباله پلاستیکی جهان در ۲۰۱۹، تنها ۹ درصد بازیافت شد. حدود ۱۹ درصد به صورت کنترل شده سوزانده شد، ۵۰ درصد به محل دفن رفت و ۲۲ درصد باقیمانده (نزدیک ۷۸ میلیون تن) در طبیعت رها یا در گودال‌های روباز سوزانده شد. از این بخش، سالانه ۲۲ میلیون تن به شکل آلودگی میکروپلاستیک وارد محیط زیست می‌شود که برای دهه‌ها تا قرن‌ها باقی خواهد ماند. نرخ ۹ درصد بازیافت حدود دو دهه است که تقریبا ثابت مانده و پژوهشی در ۲۰۲۵ در «کامیونیکیشنز ارث اند انوایرومنت» آن را «راکد» خوانده است. دلیل اصلی اقتصادی است: بازیافت اغلب پلاستیک‌ها گران‌تر از تولید پلاستیک نو از مواد نفتی است؛ به‌ویژه وقتی نفت و گاز ارزان، قیمت پلیمر خام را پایین نگه می‌دارند. بسیاری از پلاستیک‌ها نیز آمیخته‌ای از چند پلیمرند یا با غذا ترکیب شده‌اند، از این جهت آلوده‌اند و بازیافتشان دشوار است.

پلاستیک در بازه زمانی معقول تجزیه نمی‌شود، اما خٌرد می‌شود. ذرات زیر ۵ میلی‌متر میکروپلاستیک و ذرات زیر ۱ میکرومتر نانوپلاستیک نامیده می‌شوند و اکنون در خاک، آب، رسوبات دریایی، هوا و مواد غذایی پراکنده‌اند. نخستین تشخیص میکروپلاستیک در خون انسان در ۲۰۲۲ توسط تیم «هدر لزلی» از دانشگاه آمستردام در «انوایرومنت اینترنشنال» گزارش شد؛ آنها در ۷۷ درصد نمونه‌های خون داوطلبان، میکروپلاستیک یافتند. نخستین تشخیص در بافت جفت جنین هم در ۲۰۲۱ توسط «آنتونیو راگوسا» در رم انجام شد و واژه «پلاستیسنْتا» را ابداع کرد؛ یعنی جفتی که ذرات پلاستیک دارد. پژوهش‌های بعدی، میکروپلاستیک را در قلب، ریه، کبد، کلیه، بیضه، شیر مادر، اسپرم و اولین مدفوع نوزاد شناسایی کرده‌اند.

پلاستیک در جسم بشر

تازه‌ترین یافته در اوایل ۲۰۲۵ در «نیچر مدیسین» توسط «متیو کمپن» از دانشگاه نیومکزیکو منتشر شد: «میکروپلاستیک و نانوپلاستیک در بافت مغز انسان قابل تشخیص» و غلظت آن بین ۲۰۱۶ تا ۲۰۲۴ به‌طور چشمگیری افزایش یافته است. نمونه‌های مغزی در ۲۰۲۴، حدود ۵۰ درصد بیشتر از نمونه‌های هشت سال پیش، میکروپلاستیک داشتند که عمدتا خرده‌های نانوپلی‌اتیلن در قشر پیشانی مغز بود. هم‌چنین سطح میکروپلاستیک در مغز متوفیان مبتلا به زوال عقل به‌مراتب بالاتر بود، هرچند ارتباط آن با زوال عقل هنوز ثابت نشده است.

عواقب بهداشتی این ذرات همچنان در دست بررسی است. بر اساس مرور شواهد استنفورد در ۲۰۲۵، نخستین مطالعه بزرگ بر روی انسان در مارس ۲۰۲۴ در «نیو انگلند ژورنال آو مدیسین» منتشر شد. بیمارانی که پلاک شریانی آنها حاوی میکروپلاستیک بود، در دوره ۳۴ ماهه، خطر حمله قلبی، سکته و مرگ به‌مراتب بالاتری داشتند. گرچه مکانیسم تاثیرات میکروپلاستیک بر موارد پیش‌گفته نامشخص است، همبستگی از نظر آماری و بالینی معنادار است. به‌نظر می‌رسد میکروپلاستیک‌ها وارد سلول‌ها شده، «استرس اکسیداتیو» ایجاد کرده، بیان ژن (Gene expression) را تغییر می‌دهند و در برخی سیستم‌ها التهاب را تحریک می‌کنند. نانوپلاستیک‌ها حتی از سد خونی-مغزی و جفتی عبور می‌کنند. افزودنی‌هایی مانند بیسفنول‌ها (موجود در بطری‌ها، بشقاب‌ها، ضروف یک و چندبار مصرف، ظروف مایکروویوی و حتی شیشه شیر نوزادان)، فتالات‌ها (موجود در طیف وسیعی از لوازم آرایشی، PVC، لباس‌ها، لوازم، اسباب‌بازی‌ها) و مهارکننده‌های شعله نیز خود اثرات شناخته‌شده‌ای بر سیستم غدد درون‌ریز دارند.

کوتاه این که، جهان در حال انجام یک آزمایش ناخواسته و کنترل‌نشده بر روی مواجهه انسان با این مواد مصنوعی است. مواجهه همگانی است، دوز تجمعی در نوع بشر در حال افزایش است، نرخ بازیافت در دو دهه تغییری نکرده، تولید پلاستیک همچنان رشد می‌کند و پایداری این مواد در محیط زیست، ادامه مواجهه بشر با پلاستیک را حتی با کاهش تولید در آینده تضمین می‌کند. پلاستیکِ موجود و پلاستیکِ در حال تولید، اکنون بخشی از فهرست دائمی مواد کره زمین و به‌طور روزافزونی بخشی از بدن انسان شده است.