کمپین‌های کوتاه‌مدت و مسیر اشتباه سمن‌ها

به گزارش آتیه آنلاین، سمن‌های محیط زیستی بیش از دو دهه است که با جمع‌آوری زباله در طبیعت ایران به دنبال فرهنگ‌سازی هستند، اما طبیعت کشور هر روز بیش از پیش با زباله‌های رها شده آلوده می‌شود. کارشناسان می‌گویند مشکل از مسیر اشتباه، نبود آموزش و روحیه فردگرایانه جامعه و حتی مدیران است؛ آن‌ها معتقدند «کمپین‌های کوتاه‌مدت جواب نمی‌دهد» و تأثیر واقعی از طریق آموزش کودکان و ایجاد عادت‌های پایدار شکل می‌گیرد.

به گزارش روزنامه هفت صبح، با وجود بیش از دو دهه فعالیت سمن‌ها، طبیعت ایران همچنان پر از زباله است و به نظر می‌رسد شرایط هر روز بدتر می‌شود. ابوعلی گلزاری، متخصص مدیریت پسماند و مدرس دانشگاه، در گفت‌وگو با «هفت صبح» درباره دلیل ناکامی سمن‌ها می‌گوید: «در همه جای دنیا سمن‌ها راه حل ارائه نمی‌دهند بلکه راهکاری که توسط متخصصان ارائه می‌شود را پیاده‌سازی می‌کنند. در ایران برعکس شده است. آن‌ها فکر می‌کنند که همه مسائل محیط زیستی را بلدند و متخصص هستند. پس شروع به ارائه راهکار می‌کنند و از همین ابتدا مسیر را اشتباه می‌روند.»

او ادامه می‌دهد: «سازمان‌های مردم نهاد در مهم‌ترین چیزی که ورود نکرده‌اند، مشارکت در سیاستگذاری و تصمیم‌سازی است. نه در قانون مدیریت پسماند اسمی از مردم و سمن‌ها آمده است و نه در ساختارهای دیگر، نشانی از این موضوع به چشم می‌خورد. متأسفانه سازمان‌های مردم نهاد بعضی مواقع فکر می‌کنند همه چیز را بلدند و خود راساً برنامه ارائه می‌دهند، در حالی که در دیگر کشورها این ساختارها مشاوره‌های خوبی از دانشگاه‌ها و متخصصان می‌گیرند.»

گلزاری همچنین عملکرد برخی مدیران شهرداری را در طلب راهکار از سمن‌ها برای حل مدیریت پسماند، اقدامی نادرست می‌داند و می‌گوید: «باید مدیران شهر تهران مسیر مدیریت پسماند را مشخص کنند و برای رسیدن به اهداف از مردم کمک بگیرند.» او تاکید می‌کند که «ما نتوانسته‌ایم در مرحله انداختن زباله در سطح زمین به مردم آموزش بدهیم و دلیلش این است که سمن‌ها در ایران شخص محور هستند و اگر آن شخص تغییر رویه دهد، فعالیت سمن متوقف می‌شود.»

این متخصص مدیریت پسماند بر این باور است که سمن‌ها باید هدفگذاری بلندمدت داشته باشند و از کارهای کوتاه‌مدت رها شوند. او می‌گوید: «آموزش یکی از مولفه‌های مهم در بحث مدیریت پسماند است اما مدیریت زباله باید تبدیل به ملکه ذهن افراد شود. برای دستیابی به این هدف، کمپین‌های کوتاه‌مدت جواب نمی‌دهد.»

گلزاری به مشکلات دیگر نیز اشاره می‌کند: «در برخی موارد فرد می‌خواهد مسئله را حل کند اما مسیر را نمی‌داند و توسط برخی گمراه می‌شود. زیرا یکسری دوستان فعالیت می‌کنند که بتوانند از دولت امتیاز یا پست و پروژه‌ای بگیرند. وقتی نیت‌های مختلف کنار هم قرار می‌گیرد، بعد خود مردم هم به سمن‌ها اعتماد نمی‌کنند.»

در زمینه تاثیرگذاری اجتماعی، گلزاری می‌گوید: «جمعیت کنشگران در حوزه محیط زیست یک درصد کل جمعیت کشور هم نیست و از آنجا که بین این افراد همگرایی وجود ندارد، تاثیرگذاری رویکردهایشان هم فزاینده نخواهد بود و در همان دامنه کنشگران محدود باقی می‌ماند.» او تاکید می‌کند: «اگر سمنی دلسوز باشد، باید رابطه خود را با کودکستان و مدارس قوی کند اما چون آنجا نان نیست، همه علاقه‌مند هستند در سطوح شهرداری‌ها و معادن کار کنند. ابتدای داستان که خیلی کار سختی است و آورده‌ای ندارد، همان مدارس است اما سمن‌های کمی علاقه دارند که در این حوزه ورود کنند.»

منصور فلاح‌راد، کارشناس مدیریت پسماند، نیز در گفت‌وگو با «هفت صبح» دلیل ناکامی سمن‌ها در جلوگیری از رهاسازی زباله را نبود آموزش در کودکستان، دبستان و خانواده می‌داند. او می‌گوید: «عامل دیگر روحیه فردگرایانه مردم ایران نسبت به روحیه جمع‌گرایانه آنهاست. اصولاً ما روحیه حفظ منافع جمعی را نداریم.» فلاح‌راد نبود برنامه در دولت‌ها را نیز ناشی از همان روحیه فردگرایی مسئولان می‌داند: «وقتی مسئولان دنبال منافع عام نباشند، دنبال این هستند که در مدت کوتاهی که حضور دارند، دنبال کارهای خود باشند.»

او در عین حال کار جمعی در جمع‌آوری زباله را بی‌ثمر نمی‌داند و می‌گوید: «اگر فردی پروژه‌ای اجرا کند و مردم را به سمت زیرپروژه‌های خود سوق دهد، مردم کم کم به مدیریت زباله عادت می‌کنند. اگر سمن‌ها در کار جمع‌آوری زباله ذینفع شوند، اثر مثبت‌تری به جای خواهد گذاشت.»

فلاح‌راد به تجربه‌های موفق گذشته نیز اشاره می‌کند: «به اشتباه گفته‌اند که سمن‌ها باید به دنبال انتفاع نباشند. وقتی سمنی یک کار محیط زیستی در بحث زباله انجام می‌دهد باید انتفاعش را هم ببرد. در گذشته طرح‌های کوچک موفقی مثل خرید زباله از گردشگران در پارک‌های جنگلی به اجرا گذاشته شده بود که معلوم نیست چرا دیگر پیگیری نشد و کنار گذاشته شد.»

 او هشدار می‌دهد که حاصل بی‌تفاوتی جمعی همین است که بر اساس برآوردهای سال گذشته، ۷ تن زباله روی قله دماوند جمع شده و فدراسیون کوهنوردی برای جمع‌آوری آن باید هزینه‌های هنگفتی پرداخت کند.