تهران بی‌پناه؛ در لحظه بحران کجا باید ایستاد؟

تهران شهری است که هم‌زمان با چند بحران زندگی می‌کند، اما هنوز برای لحظه‌ای که این بحران‌ها به نقطه انفجار برسند، آمادگی کافی ندارد. پژوهش تازه مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهر تهران، تصویری از این شکاف پنهان ارائه می‌دهد؛ شکافی میان رشد شتاب‌زده شهر و نبود زیرساخت‌های پناهگاهی برای حفاظت از جان شهروندان.

در این گزارش تأکید شده که پناهگاه شهری یک پروژه لوکس یا جنگی نیست، بلکه بخشی جدایی‌ناپذیر از تاب‌آوری شهر در برابر طیفی از تهدیدهاست؛ از زلزله و سوانح طبیعی گرفته تا بحران‌های انسانی و امنیتی. با این حال، توسعه تهران عمدتاً با نگاهی دوبعدی پیش رفته؛ نگاهی که سطح شهر را دیده اما لایه‌های زیرین آن را نادیده گرفته است.

برخلاف بسیاری از کلان‌شهرهای جهان که از فضاهای زیرسطحی به‌صورت چندمنظوره استفاده می‌کنند، تهران هنوز از ظرفیت مترو، تونل‌ها، پارکینگ‌های طبقاتی و تأسیسات زیرزمینی به‌عنوان بخشی از سیستم ایمنی شهر بهره نگرفته، این در حالی است که همین فضاها می‌توانند هم‌زمان کارکرد اقتصادی، خدماتی و پناهگاهی داشته باشند؛ به‌ویژه در شرایطی که منابع مالی و زمان، هر دو محدودند.

شبکه مترو تهران یکی از مهم‌ترین گزینه‌های بالقوه برای استفاده پناهگاهی معرفی شده است. پراکندگی مناسب و دسترسی سریع، این شبکه را به گزینه‌ای کلیدی تبدیل می‌کند، اما گزارش هشدار می‌دهد بدون تأمین زیرساخت‌های حداقلی مانند آب آشامیدنی، تهویه، نور، سرویس‌های بهداشتی و مسیرهای امن، مترو در زمان بحران نمی‌تواند نقش مؤثری ایفا کند.

معیارهای پناهگاه‌ها و مناطق مستعد

این پژوهش معیارهای دقیقی برای جانمایی پناهگاه‌ها ارائه می‌دهد: دسترسی مناسب، فاصله ایمن از گسل‌ها و تأسیسات حساس، نزدیکی به مراکز جمعیتی و عمق مناسب که بسته به شرایط زمین‌شناسی، بین ۱۰ تا ۱۰۰ متر متغیر است. بررسی جنس خاک، سطح آب زیرزمینی و پدیده فرونشست نیز پیش‌شرط هرگونه اقدام اجرایی عنوان شده است.

بر اساس این مطالعات، مناطق مرکزی و شمالی تهران، به‌ویژه مناطق ۳، ۶ و ۷، ظرفیت بیشتری برای توسعه فضاهای پناهگاهی زیرسطحی دارند؛ البته به شرط رعایت کامل ملاحظات ایمنی و پدافند غیرعامل.

علی نصیری، رئیس سازمان پیشگیری و مدیریت بحران شهر تهران، با اشاره به بررسی ظرفیت‌های موجود برای ایجاد پناهگاه‌های شهری می‌گوید: ۸۰ ایستگاه منتخب مترو شناسایی شده‌اند و وضعیت آن‌ها از نظر ایمنی و امکان استفاده در شرایط بحران در حال بررسی است. به گفته او، برخی ایستگاه‌ها به دلیل نوع سازه امکان ایجاد امکانات در فضای داخلی ندارند، اما می‌توان زیرساخت‌های لازم مانند آب، برق، تهویه و خدمات بهداشتی را در فضاهای مجاور آن‌ها پیش‌بینی کرد.

نصیری همچنین با اشاره به وضعیت پناهگاه‌های موجود می‌افزاید: بیش از ۵۰۰ فضای پناهگاهی در مدارس شهر تهران شناسایی شده، اما بخش قابل توجهی از آن‌ها قابل احیا نیستند و تعداد باقی‌مانده نیز پاسخگوی جمعیت چندمیلیونی تهران نخواهد بود.

به گفته رئیس سازمان پیشگیری و مدیریت بحران، تنها دستورالعمل موجود در این حوزه، دستورالعمل پدافند غیرعامل پناهگاه‌های شهری «شهید شاطری» است که بر اساس آن، پارکینگ ساختمان‌های مسکونی، اداری و تجاری و برخی ایستگاه‌های مترو به‌عنوان پناهگاه عمومی در نظر گرفته شده‌اند.

در همین زمینه، مهدی بابایی، رئیس کمیته ایمنی شورای شهر تهران، اعلام کرده است که سازمان پیشگیری و مدیریت بحران، نقاط ایمن شهر را برای استفاده به‌عنوان پناهگاه شناسایی کرده و قرار است این فضاها در زمان بحران به شهروندان معرفی شوند. او تأکید می‌کند بخشی از ایستگاه‌های مترو نیز از نظر دسترسی به خدمات اولیه، ظرفیت ایفای نقش پناهگاهی را دارند.

پارکینگ‌پناهگاه؛ پروژه‌ای در آغاز راه

علیرضا زاکانی، شهردار تهران هم در گفت و گو با رسانه ها با تأکید بر ضرورت ایجاد پناهگاه‌های چندمنظوره می‌گوید: ساخت «پارکینگ‌پناهگاه» در دستور کار شهرداری قرار گرفته است؛ فضاهایی که در شرایط عادی به‌عنوان پارکینگ و مجموعه خدمات شهری استفاده می‌شوند و در زمان بحران، کارکرد پناهگاهی خواهند داشت.

او از لکه‌گذاری حداقل دو نقطه برای اجرای این طرح خبر می‌دهد و می گوید که این تعداد برای شهری مانند تهران کافی نیست و توسعه این پروژه به‌صورت مرحله‌ای دنبال خواهد شد.

احمد صادقی، عضو شورای شهر تهران هم گفته است در حال حاضر تغییر وضعیتی برای ساخت پناهگاه جدید صورت نگرفته، اما فضاهایی در سطح شهر شناسایی شده که در صورت بروز بحران می‌توان از آن‌ها استفاده کرد.

او با اشاره به ظرفیت‌های کارگاه‌های مترو اضافه می‌کند: بسیاری از این کارگاه‌ها دسترسی مناسب دارند و می‌توانند به‌عنوان پناهگاه موقت مورد استفاده قرار گیرند.

صادقی همچنین از تصمیمات اخیر مدیریت شهری خبر می‌دهد و می‌گوید: در آخرین جلسه شورای هماهنگی مدیریت بحران شهر تهران با حضور معاون وزیر کشور و شهردار تهران، شهردار دستور داد اعتبارات لازم برای ساخت پناهگاه‌های مجهز، در بودجه سال آینده سازمان مدیریت بحران شهر تهران پیش‌بینی شود.

این عضو شورای شهر درباره اطلاع‌رسانی در شرایط جنگی یا بحرانی نیز توضیح می‌دهد: با توجه به در اختیار داشتن تلفن همراه توسط شهروندان، امکان اطلاع‌رسانی سریع وجود دارد و نیازی به استفاده از آژیر خطر در معابر عمومی نیست.

تهران با چالش‌های زیرساختی و تاب‌آوری شهری مواجه است. پژوهش تازه شهرداری تهران نشان می‌دهد که پناهگاه شهری نه یک پروژه جانبی بلکه بخشی حیاتی از امنیت، سلامت و تاب‌آوری شهر است.